top of page
​AD

Hawaii: Con Đường Dài Trở Thành Tiểu Bang Thứ 50 Của Hoa Kỳ

Hawaii đã trở thành một phần của Hoa Kỳ sau cuộc đảo chính bất hợp pháp hơn sáu thập kỷ lật đổ chế độ quân chủ Hawaii bản địa.

Cờ Hoa Kỳ và cờ tiểu bang Hawaii. Ảnh: P Wei


Năm 1849, người Pháp xâm lược Vương quốc Hawaii với lý do là truyền giáo trên các đảo. Vào thời điểm đó, đạo Tin lành là giáo phái hoạt động tích cực nhất trên quần đảo. Cuộc xâm lược của Pháp đã khiến Hawaii thiệt hại, nhưng cuối cùng người Pháp đã rút lui.


Sau năm 1850, người Mỹ đến Hawaii và họ cũng đã gây ảnh hưởng trên quần đảo. Các nhà truyền giáo theo đạo Tin lành cũng là những người tích cực nhất trong các vấn đề thương mại và dân sự của Vương quốc Hawaii.



Hơn 60 năm sau khi chế độ quân chủ Hawaii bị lật đổ, Hawaii (cách viết bản địa: Hawai'i) chính thức trở thành tiểu bang thứ 50 của Hoa Kỳ vào ngày 21/8/1959. Cụm đảo, nằm cách đất liền Hoa Kỳ ở Nam Thái Bình Dương khoảng 2.400 dặm, tiếp nối Alaska, bang thứ 49, chỉ sau 8 tháng.


Việc thúc đẩy Hawaii trở thành tiểu bang của Hoa Kỳ đã thất bại liên tục trong hơn nửa thế kỷ. Các học giả nói rằng phần lớn là do sự kỳ thị đối với dân số không phải là người da trắng của quần đảo này. Tuy nhiên, các hoạt động chính trị, cùng với việc thay đổi các lợi ích chiến lược của Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương trong Chiến tranh Lạnh, cuối cùng đã thay đổi tình thế.


Chế độ tiểu bang vẫn chưa được hoan nghênh đối với một số người Hawaii bản địa. Nó phản ánh một di sản của đế quốc Mỹ — chủ nghĩa quân phiệt và thuộc địa ở khu vực Thái Bình Dương.



Từ lật đổ đến thôn tính


Hawaii thu hút sự quan tâm của Mỹ vì cả lý do kinh tế và chiến lược. Sau khi các nhà truyền giáo Cơ đốc đến thăm Hawaii vào đầu thế kỷ 19 báo cáo về những điều kiện thuận lợi để trồng mía, các nhà đầu tư kinh doanh da trắng đã đến mua những vùng đất rộng lớn.


Vào những năm 1870, các hiệp ước thương mại đã ngày càng ràng buộc Hawaii với nền kinh tế Hoa Kỳ, trong khi tầng lớp chủ đồn điền giàu có cắt giảm chủ quyền của sự cai trị của những người bản xứ.


Vào năm 1887, trong cái được gọi là “Hiến pháp tiền tệ”, họ đã ép buộc Vua David Kalakaua phải ký một bản hiến pháp tước bỏ quyền lực của chế độ quân chủ và từ chối quyền bầu cử đối với bất kỳ ai không phải là người da trắng.



Vào ngày 17/1/1893, một nhóm các chủ đồn điền và doanh nhân da trắng đã lật đổ thành công Quốc vương Hawaii cuối cùng — Nữ hoàng Lili’uokalani, với sự giúp đỡ từ phái viên của Mỹ tại Hawaii. Mỹ đã âm mưu đặt một tàu chiến trái phép ngoài khơi bờ biển, đe dọa xâm lược nếu Nữ hoàng Lili’uokalani chống lại. Bất chấp việc Tổng thống Mỹ Grover Cleveland lên án cuộc đảo chính và ủng hộ nữ hoàng bằng lời nói, chính phủ lâm thời Hawaii từ chối từ chức và thành lập Cộng hòa Hawaii.


Nữ hoàng Lili'uokalani, quốc vương cuối cùng của Hawaii, bị lật đổ vào năm 1893.

Chính phủ mới đã ngay lập tức thúc đẩy việc sáp nhập, gây ra 5 năm tranh luận chính trị. Những người ủng hộ coi Hawaii là cửa ngõ vào thị trường châu Á và là điểm dừng chân chiến lược giữa Thái Bình Dương cho quân đội và tàu buôn. Một số người chống đối coi việc thôn tính là gánh nặng, vô đạo đức và có khả năng vi hiến. Những người khác lo sợ sẽ mở đường trở thành công dân cho các cư dân Polynesia, Trung Quốc và Nhật Bản trên quần đảo vào thời điểm luật nhập cư Hoa Kỳ phân biệt chủng tộc với người châu Á.


Các nỗ lực thôn tính bị đình trệ cho đến năm 1898, khi Chiến tranh Tây Ban Nha - Mỹ bùng nổ khẩn cấp nhấn mạnh giá trị chiến lược của Hawaii như một căn cứ cho các trận chiến ở Philippines.



Vào ngày 7/7/1898, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết Newlands, sáp nhập Hawaii thành lãnh thổ của Hoa Kỳ; vào năm 1900, nó được cấp quyền tự quản.


Cung điện Iolani của Hawaii đang tìm kiếm các hiện vật của Chế độ Quân chủ Hawaii trên toàn thế giới để thu hồi lại.


Những nỗ lực trở thành tiểu bang không đi đến đâu


Sanford B. Dole, thống đốc đầu tiên của lãnh thổ Hawaii (và là anh em họ với ông trùm dứa James Dole), ban đầu đã nêu ra khả năng để đưa Hawaii trở thành một tiểu bang Hoa Kỳ trong bài diễn văn nhậm chức năm 1894.


Vào ngày 11/2/1919, dự luật đầu tiên về chế độ tiểu bang Hawaii đã được đưa ra Hạ viện Hoa Kỳ và đã dừng lại trong Ủy ban Tư pháp Hạ viện.


Sanford Ballard Dole, thống đốc đầu tiên của lãnh thổ Hawaii (anh em họ với ông trùm dứa Dole).


Bất chấp các cuộc điều tra, báo cáo và khuyến nghị liên quan đến vấn đề này, tình trạng Hawaii trở thành tiểu bang thu được rất ít sự chú ý. Thay vào đó, Hawaii vẫn giữ nguyên trạng thái lãnh thổ của Mỹ, với chỉ một đại biểu Quốc hội không bỏ phiếu. Điều đó có nghĩa là các hòn đảo nhận được tài trợ ít ỏi của liên bang cho các nhu cầu quan trọng như cơ sở hạ tầng, cải thiện giao thông, nỗ lực bảo tồn và giáo dục. Cư dân Hawaii không thể bỏ phiếu cho thống đốc hoặc tổng thống của họ. Và bất cứ lúc nào, Quốc hội có thể bãi bỏ cơ quan lập pháp lãnh thổ và thống đốc địa phương và đặt các hòn đảo dưới quyền một ủy viên thường trú hoặc một ủy ban Hải quân.


Chiến tranh Lạnh làm thay đổi cách tính cấp bang


Đến năm 1940, cứ ba cử tri ở Hawaii thì có hai cử tri ủng hộ việc trở thành tiểu bang. Chiến tranh Thế giới thứ Hai ban đầu đã đình trệ quá trình này, nhưng vào năm 1947, sự thúc đẩy đã trở nên nghiêm túc. Ủy ban Quyền Bình đẳng Hawaii đổi tên thành Ủy ban Bang Hawaii. Nhiều dự luật của tiểu bang Hawaii đã được thông qua Hạ viện hoặc Thượng viện Hoa Kỳ vào các năm 1947, 1950, 1951 và 1953. Nhưng không có dự luật nào được thông qua cả hai viện.


Năm 1956, sau khi John Burns được bầu làm đại biểu Đảng Dân chủ của Hawaii trong Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát, ông đã thành công trong việc giành được sự ủng hộ của các dân biểu miền Nam, đặc biệt là Lãnh đạo Đa số Thượng viện Lyndon Johnson và Chủ tịch Hạ viện Sam Rayburn. Điều đó rất quan trọng vì nhiều người được gọi là “Dixiecrat” vẫn ủng hộ sự phân biệt chủng tộc và coi dân số đa sắc tộc của Hawaii là không phù hợp với tầm nhìn đồng nhất về chủng tộc của nước Mỹ.



Tuy nhiên, đối với một số người, dân số châu Á lớn của Hawaii không được coi là trở ngại. Nhà sử học Roger Bell khẳng định họ là những trung gian quan trọng tiềm tàng đối với các lợi ích quân sự và thương mại ngày càng tăng của Mỹ ở Viễn Đông, đặc biệt là trong Chiến tranh Lạnh.


Vào ngày 3/1/1959, Tổng thống Mỹ Dwight D. Eisenhower đã ký dự luật thành luật thừa nhận Alaska là tiểu bang thứ 49. Cuối năm 1959, dự luật Hawaii đã được thông qua tại Hạ viện với tỷ lệ 323 đến 89 phiếu và tại Thượng viện với tỷ lệ từ 76 đến 15. Cuối cùng, 18 năm sau sự kiện Trân Châu Cảng, người dân Hawaii chính thức là công dân Mỹ. Các cử tri Hawaii đã phê chuẩn tư cách tiểu bang với tỷ lệ áp đảo 17 trên 1.


Lá cờ 50 ngôi sao mới được tung ra tại Nhà Trắng sau khi Tổng thống Eisenhower ký tuyên bố thừa nhận Hawaii vào Hoa Kỳ với tư cách là tiểu bang thứ 50.


Lời xin lỗi 100 năm sau cuộc đảo chính


Tuy nhiên, không phải tất cả cư dân Hawaii đều kỷ niệm việc trở thành tiểu bang. Người Hawaii bản địa đã liên tục thách thức sự hợp nhất của Hawaii vào Hoa Kỳ, nhiều người theo chủ nghĩa bảo hoàng đã tổ chức một cuộc cách mạng kêu gọi chống lại thực dân hóa.



Theo Tiến sĩ Jonathan Kay Kamakawiwo’ole Osorio, hiệu trưởng Trường Kiến thức Hawaii Hawaiinuiākea, phong trào đòi chủ quyền của người bản xứ đã có một sự thúc đẩy đáng kể trong những năm 1970. Đặc biệt, sự phẫn nộ ngày càng tăng khi các nhà hoạt động liều mạng cố gắng giành lại Đảo Kaho‘olawe, một địa điểm thiêng liêng của người bản địa đã bị tàn phá về mặt môi trường sau khi được quân đội Hoa Kỳ sử dụng làm phạm vi ném bom.


Chiến dịch Sailor’s Hat trên bờ biển Kaho’olawe để kiểm tra tác động của bom nguyên tử đối với tàu. Vụ nổ lớn đến mức để lại một cái hố mà hiện nay là một trong những ao lớn nhất bang.

Năm 1993, 100 năm sau cuộc đảo chính, chính phủ Hoa Kỳ chính thức xin lỗi người dân Hawaii vì đã lật đổ vương quốc và tước quyền tự quyết của họ. Mặc dù Mỹ thừa nhận rằng 1,8 triệu mẫu đất đã được nhượng lại “mà không có sự đồng ý hoặc bồi thường cho người Hawaii bản địa ... hoặc chính phủ có chủ quyền của họ”, tuyên bố đưa ra kết luận từ chối trách nhiệm: “Không có nội dung nào trong Nghị quyết chung này nhằm mục đích giải quyết bất kỳ tuyên bố nào chống lại Hoa Kỳ.”



Tác giả: Kelli Y. Nakamura, phó giáo sư lịch sử tại Cao đẳng Cộng đồng Kapi'olani ở Honolulu, Hawaii.

Comments


bottom of page