Sứ Mệnh Của Nhà Báo Thời Hậu Sự Thật

Khi thế giới truyền thông ngày càng chạy theo giật tít, công việc căn bản nhất của người làm báo vẫn là quan sát cho kỹ, viết cho thật và đừng trở thành phiên bản của bất kỳ ai.

Tôi chưa bao giờ nghĩ mình là người trong giới rap. Tôi không phải rapper, không đứng trên sân khấu, cũng không có một vị trí nào trong văn hóa ấy để có thể tự nhận mình là người bên trong. Tôi luôn nhìn mình như một người quan sát, một kẻ ngoại đạo đứng bên ngoài nhìn vào, nhưng có lẽ chính khoảng cách đó lại cho tôi khả năng nhìn mọi thứ với một mức độ khách quan nhất định.

Cảm giác ấy trở nên rõ ràng hơn sau buổi phỏng vấn Chuckie Akenz và VSplifff. Một người thuộc thế hệ đi trước, mang theo lịch sử của rap Việt qua một thời kỳ mà hip-hop còn phải tự tìm đường tồn tại; người còn lại thuộc một thế hệ mới đang sống trong một môi trường hoàn toàn khác. Được ngồi giữa hai thế hệ ấy, lắng nghe họ rồi đặt câu hỏi, đối với tôi là một vinh dự. Tôi không chỉ nghe câu chuyện của hai rapper mà còn nhìn thấy hai lát cắt của cùng một dòng lịch sử, nơi những điều từng được xem là bên lề dần trở thành một phần của văn hóa đại chúng.

Những cuộc trò chuyện như vậy khiến tôi hiểu tại sao vị trí của người quan sát lại quan trọng. Khi không có nhu cầu phải bảo vệ một phe, một nhóm hay một thời kỳ nào đó, tôi có thể hỏi những câu hỏi mà đôi khi người trong cuộc không muốn hỏi nhau. Tôi có thể yêu rap mà không cần phải thần tượng hóa rapper, có thể tôn trọng lịch sử mà không phải biến quá khứ thành huyền thoại, và có thể quan tâm đến một nghệ sĩ nhưng vẫn đặt câu hỏi về những điều họ làm chưa tốt. Khoảng cách, nếu được sử dụng đúng, không khiến người viết lạnh lùng hơn; nó cho phép chúng ta nhìn một con người trọn vẹn hơn.

Có người từng nói những bài viết của Ngoài Kia hơi khô. Tôi hiểu nhận xét đó và cũng không thực sự thấy cần phải chống lại nó. Trong một thời đại mà gần như mọi thứ đều được tối ưu để giữ mắt người đọc trên màn hình thêm vài giây, sự khô khan đôi khi đơn giản là hậu quả của việc không cố biến mọi câu chuyện thành một màn trình diễn. Không phải nghệ sĩ nào cũng cần được gọi là thiên tài, không phải album nào cũng là một cuộc cách mạng và không phải câu chuyện nào cũng cần một tiêu đề khiến người đọc tưởng rằng thế giới vừa thay đổi sau một đêm.

Tôi quan tâm nhiều hơn đến một tính thực tế. Theo tôi, đang trở thành một thứ ngày càng khó giữ trong truyền thông. Chúng ta sống trong một thời kỳ mà một sự kiện có thể tồn tại dưới hàng chục phiên bản khác nhau tùy vào người kể, nền tảng đăng tải và cộng đồng tiếp nhận nó. Một đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh có thể tạo ra một câu chuyện hoàn toàn khác. Một phát ngôn được đặt dưới một tiêu đề đủ mạnh có thể mang ý nghĩa mà người nói chưa bao giờ định truyền đạt. Một thông tin được lặp lại đủ nhiều có thể bắt đầu mang dáng vẻ của sự thật trước khi bất kỳ ai kịp kiểm chứng nó.

Đó là điều khiến khái niệm hậu sự thật trở nên đáng suy nghĩ đối với tôi. Nó không nhất thiết có nghĩa rằng sự thật đã biến mất, mà nguy hiểm hơn, sự thật vẫn tồn tại nhưng không còn mặc nhiên giữ vị trí trung tâm. Nó phải cạnh tranh với cảm xúc, định kiến, lợi ích, thuật toán và những câu chuyện được thiết kế rất tốt để con người muốn tin vào chúng. Trong môi trường đó, một bài báo chính xác nhưng ít kích thích có thể thua một thông tin sai được kể hấp dẫn hơn rất nhiều.

Tôi không nghĩ người làm báo có thể giải quyết toàn bộ vấn đề ấy, nhưng tôi tin chúng tôi có trách nhiệm không làm nó tệ hơn.

Đối với tôi, sứ mệnh của nghề viết đơn giản là giữ sự thật tồn tại trong báo chí và trong chính cách mình sống. Điều đó nghe có vẻ lớn lao, nhưng trong công việc hàng ngày nó thường bắt đầu từ những việc rất nhỏ, như nghe kỹ một câu trả lời, kiểm tra lại một chi tiết, không viết điều mình chưa biết thành điều mình biết chắc, và đủ kiên nhẫn để thừa nhận rằng một câu chuyện phức tạp hơn những gì mình mong muốn.

Tôi cũng không muốn biến báo chí thành một thứ vô cảm nhân danh khách quan. Người viết vẫn có quan điểm, trải nghiệm và thế giới quan riêng, và tôi không tin chúng ta có thể hoàn toàn xóa bỏ chúng khỏi trang giấy. Điều tôi muốn làm là đưa những góc nhìn ấy vào bài viết một cách trung thực nhất có thể, để người đọc biết họ đang nhìn thế giới qua lăng kính nào, thay vì giả vờ rằng không có lăng kính nào tồn tại.

Có lẽ đó cũng là lý do tôi thích những cuộc phỏng vấn dài. Khi một nghệ sĩ có đủ thời gian để giải thích mình nghĩ gì, những câu trả lời thường bắt đầu rời khỏi vùng an toàn của thông cáo báo chí. Con người thật dần xuất hiện sau hình ảnh công chúng. Đôi khi họ mâu thuẫn, đôi khi họ không có câu trả lời hoàn hảo, đôi khi chính một khoảng im lặng lại nói nhiều hơn những câu đã được chuẩn bị trước. Công việc của tôi không phải biến họ thành phiên bản thú vị hơn của chính họ, mà là ghi lại con người ấy đủ trung thực để người đọc tự quyết định mình nghĩ gì.

Điều này đặc biệt quan trọng khi viết về rap, một nền văn hóa luôn đặt nặng tính chân thực nhưng đồng thời cũng sống cùng hình ảnh, persona và sự trình diễn. Người viết rất dễ rơi vào một trong hai cực: hoặc trở thành fan và chỉ kể lại huyền thoại mà nghệ sĩ muốn xây dựng, hoặc đứng quá xa rồi nhìn cả nền văn hóa như một hiện tượng để phân tích. Tôi muốn đứng ở khoảng giữa, đủ gần để hiểu tại sao một câu rap có ý nghĩa với người viết nó, nhưng đủ xa để hỏi liệu câu chuyện phía sau có thực sự giống như cách chúng ta vẫn kể hay không.

Tôi vẫn còn trẻ trong nghề và chắc chắn còn rất nhiều thứ phải học. Có những câu hỏi tôi từng nghĩ ra quá muộn, những chi tiết đáng lẽ phải đào sâu hơn và những bài viết mà khi đọc lại tôi biết mình có thể làm tốt hơn. Tôi không xem điều đó là thất bại. Nghề viết, ít nhất theo cách tôi hiểu, không có thời điểm nào mà người ta hoàn thành việc trở thành một người viết tốt. Mỗi cuộc phỏng vấn cho mình thêm một cách lắng nghe, mỗi bài viết dạy thêm một cách đặt câu hỏi và mỗi lần nhận ra mình đã sai buộc mình phải nhìn lại cách mình nghĩ.

Tôi cũng không muốn trở thành bản sao của một nhà báo nào khác. Học từ người đi trước là cần thiết, nhưng cuối cùng người viết phải tìm được giọng nói của chính mình, bởi nếu tất cả chúng ta đều quan sát thế giới bằng cùng một cách thì báo chí sẽ chẳng còn nhiều ý nghĩa. Tôi muốn mang vào những gì mình viết một thế giới quan riêng, nhưng thế giới quan ấy phải được xây dựng trên thực tế chứ không phải thay thế thực tế.

Có lẽ vì vậy, lời cuối cùng tôi muốn để lại không chỉ dành cho những người làm báo. Nó dành cho bất kỳ ai đang cố tìm vị trí của mình giữa một thế giới liên tục bảo chúng ta phải trở thành một thứ gì đó khác.

Đừng cố trở thành phiên bản của người khác. Hãy làm công việc của mình, nỗ lực mỗi ngày và đổ mồ hôi cho điều mình tin là đúng, rồi ngày hôm sau tiếp tục làm lại từ đầu. Trong thời đại mà hình ảnh có thể được xây dựng chỉ trong vài phút và sự thật đôi khi mất nhiều tháng mới được xác minh, giữ được mình có lẽ cũng là một dạng kỷ luật.

Stay real. Stay you. Và stay tuned.