Lịch sử Việt Nam cho thấy quyền lực chưa bao giờ tồn tại mà không có người chất vấn, chống lại và buộc nó phải chứng minh tính chính đáng của thể chế.

Người dân chống đối chính quyền không phải vì họ ghét trật tự, mà bởi không chính quyền nào — dù mang danh nghĩa vương triều, đế quốc, thuộc địa hay cộng hòa — có thể bảo đảm rằng mình sẽ luôn đúng, luôn công bằng và luôn biết tự kiềm chế.

Quyền lực có xu hướng bảo vệ chính nó; luật pháp đôi khi bảo vệ người làm luật nhiều hơn người phải sống dưới luật; còn bộ máy cai trị, nếu không gặp sức ép từ bên ngoài, rất dễ nhầm sự phục tùng với lòng trung thành và sự im lặng với đồng thuận.

Bởi vậy, ở mọi thời đại đều xuất hiện những người phản kháng. Nông dân nổi dậy vì sưu thuế và lao dịch, cộng đồng địa phương bảo vệ đất đai trước quyền lực trung ương, trí thức chất vấn một triều đình trì trệ, hay nghĩa quân cầm vũ khí chống lại một chế độ thuộc địa. Có người chiến đấu vì tự do, có người vì quyền lợi riêng, có người muốn thay một trật tự bất công bằng một trật tự còn khắc nghiệt hơn. Nhưng chính quyền cũng không thể tự nhận mình đúng chỉ vì người chống lại nó có thể sai.

Giá trị thiết yếu của sự chống đối nằm ở quyền chất vấn quyền lực. Nó buộc nhà nước phải giải thích, sửa đổi và chứng minh tính chính đáng của mình thay vì mặc nhiên đòi hỏi sự phục tùng. Một xã hội có thể không đồng ý với người phản kháng, nhưng nếu tước bỏ khả năng phản kháng, xã hội ấy cũng đánh mất cơ chế tự vệ thiết yếu trước nguy cơ bất công trở thành luật lệ. Một đất nước không còn ai dám chống đối thường không phải vì chính quyền đã trở nên hoàn hảo, mà vì cái giá của việc lên tiếng đã trở nên quá đắt.

Danh sách này không phải bảng xếp hạng đạo đức. Hồ Chí Minh và Nguyễn Thái Học đều chống thực dân nhưng theo hai hệ tư tưởng đối nghịch; Thích Quảng Đức phản kháng bằng sự hy sinh bất bạo động; Tạ Thu Thâu chống cả thuộc địa lẫn chủ nghĩa cộng sản Stalin; còn Trần Độ và Dương Thu Hương từng phục vụ chế độ trước khi quay sang chất vấn nó. Điểm chung của họ nằm ở khoảnh khắc mỗi người kết luận rằng chế độ đang tồn tại không còn xứng đáng được phục tùng vô điều kiện.

Đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng giành độc lập bằng cách mạng và đấu tranh vũ trang. Ông thành lập Duy Tân Hội, phát động phong trào Đông Du và tìm kiếm sự hỗ trợ quốc tế để lật đổ ách cai trị của Pháp. Mục tiêu ban đầu của ông là khôi phục một nước Việt Nam độc lập dưới hình thức quân chủ lập hiến, sau đó chuyển dần sang tư tưởng cộng hòa.

Phê phán đồng thời chế độ thuộc địa và nền quân chủ chuyên chế. Khác Phan Bội Châu, ông không đặt ưu tiên vào khởi nghĩa vũ trang mà chủ trương “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, xây dựng xã hội dân sự và cải cách thể chế. Ông là một trong những tiếng nói sớm nhất coi dân quyền — chứ không chỉ chủ quyền quốc gia — là nền tảng của một nước Việt Nam hiện đại.

Khởi nghĩa Yên Thế bắt đầu từ năm 1884 nhưng kéo dài tới năm 1913, khiến Hoàng Hoa Thám trở thành chiếc cầu nối giữa hai thế kỷ. Ông duy trì một vùng kháng cự gần như tự trị, vừa chiến đấu vừa thương lượng với Pháp trong gần ba thập niên. Đây là một trong những phong trào nông dân chống thuộc địa lâu dài nhất của Việt Nam⁠.

Tham gia phong trào Duy Tân cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp, bị chính quyền thuộc địa đày ra Côn Đảo. Sau khi được trả tự do, ông sử dụng báo chí và hoạt động nghị trường để đòi cải cách. Ông không phải nhà cách mạng vũ trang mà là một nhà đối lập công khai trong những giới hạn rất chật hẹp của chế độ thuộc địa.

Nhà báo, luật gia và nhà hoạt động có ảnh hưởng đặc biệt đối với thanh niên Nam Kỳ trong thập niên 1920 - 1930. Qua báo La Cloche Fêlée, ông công kích chủ nghĩa thực dân, sự phục tùng của giới tinh hoa bản xứ và tình trạng trì trệ trong xã hội Việt Nam. Ông nhiều lần bị bắt và chết tại Côn Đảo năm 1943.

Thành viên Tâm Tâm Xã, nổi tiếng với vụ mưu sát Toàn quyền Đông Dương Martial Merlin tại Quảng Châu năm 1924. Kế hoạch thất bại và ông tự vẫn trên sông Châu Giang. Dù hành động không đạt mục tiêu quân sự, cái chết của ông tạo tiếng vang lớn trong phong trào cách mạng Việt Nam.

Lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng, tổ chức theo khuynh hướng dân tộc chủ nghĩa và cộng hòa. Ông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 nhằm lật đổ chính quyền thuộc địa. Cuộc nổi dậy thất bại, Nguyễn Thái Học cùng nhiều đồng chí bị xử chém, nhưng sự kiện trở thành một cột mốc của phong trào quốc gia không cộng sản.

Là nhân vật trung tâm của phong trào cộng sản và cuộc đấu tranh giành độc lập do Việt Minh lãnh đạo. Trong phần lớn nửa đầu thế kỷ 20, ông là người cách mạng chống chính quyền thuộc địa Pháp; sau năm 1945, ông trở thành người đứng đầu một chính quyền mới và từ vị trí chống quyền lực chuyển sang vị trí thực thi quyền lực.

Nhà cách mạng theo chủ nghĩa Trotsky tại Nam Kỳ, chống thực dân Pháp nhưng đồng thời bất đồng sâu sắc với đường lối của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ông từng hoạt động báo chí, tranh cử và xây dựng phong trào công nhân có ảnh hưởng tại Sài Gòn. Ông bị lực lượng Việt Minh bắt và giết năm 1945, trở thành biểu tượng của một dòng cách mạng chống thuộc địa nhưng không đi theo chủ nghĩa cộng sản chính thống.

Trước khi trở thành tổng thống, Ngô Đình Diệm từng phản đối sự chi phối của Pháp và từ chức Thượng thư Bộ Lại dưới triều Bảo Đại. Năm 1955, ông tổ chức trưng cầu dân ý, phế truất Bảo Đại và thành lập Việt Nam Cộng hòa. Trường hợp của ông cho thấy người chống một chính quyền có thể nhanh chóng trở thành người đứng đầu một chính quyền khác — và rồi lại trở thành đối tượng bị chống đối.

Tự thiêu tại Sài Gòn ngày 11/6/1963 để phản đối chính sách tôn giáo của chính quyền Ngô Đình Diệm. Ông không lãnh đạo một đảng chính trị hay cuộc nổi dậy vũ trang, nhưng hành động bất tuân bằng thân thể của ông tạo ra tác động chính trị và đạo đức trên toàn thế giới.

Một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong phong trào Phật giáo tại miền Nam. Ông vận động chống chính sách kỳ thị tôn giáo dưới thời Ngô Đình Diệm và tiếp tục gây sức ép đối với nhiều chính phủ quân sự sau năm 1963. Ông thể hiện khả năng của một phong trào xã hội trong việc thách thức chính quyền mà không cần kiểm soát quân đội hay một chính đảng lớn.

Luật sư và nhà hoạt động chống chính quyền Ngô Đình Diệm, sau đó trở thành Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Ông đại diện cho cuộc đấu tranh chính trị gắn với lực lượng vũ trang cộng sản chống Việt Nam Cộng hòa và sự hiện diện của Hoa Kỳ.

Một trí thức từng tham gia tổ chức lễ Độc lập ngày 2/9/1945, sau trở thành nhân vật chủ chốt của phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm. Ông đòi mở rộng tự do tư tưởng, tự do báo chí và hạn chế sự kiểm soát văn nghệ. Ông bị bắt, xét xử và chịu nhiều năm tù cùng quản chế.

Nhà thơ, cựu chiến binh Điện Biên Phủ và một trong những tiếng nói nổi bật của Nhân Văn - Giai Phẩm. Ông phản đối sự can thiệp hành chính vào sáng tác và yêu cầu văn nghệ sĩ có quyền tự chủ. Sau khi phong trào bị đàn áp, tác phẩm của ông bị hạn chế công bố trong nhiều thập niên.

Nhà thơ chủ trương đổi mới ngôn ngữ và bảo vệ quyền độc lập của người sáng tác. Ông bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn và mất quyền xuất bản trong thời gian dài vì tham gia Nhân Văn - Giai Phẩm.

Từng giữ chức Viện trưởng Viện Triết học và là cán bộ cao cấp của Đảng Lao động Việt Nam. Sau khi phê phán đường lối chính trị và yêu cầu dân chủ hóa, ông bị khai trừ khỏi Đảng, nhiều lần bị bắt và quản chế. Ông là trường hợp tiêu biểu của một người đi từ trung tâm hệ thống sang vị trí bất đồng công khai.

Tướng quân đội, cựu Phó chủ tịch Quốc hội và nguyên Trưởng ban Văn hóa - Văn nghệ Trung ương. Vào cuối đời, ông công khai kêu gọi dân chủ hóa, tự do báo chí và chấm dứt việc Đảng kiểm soát toàn diện đời sống văn hóa. Ông bị khai trừ khỏi Đảng năm 1999.

Nhà văn từng tham gia chiến tranh trong hàng ngũ miền Bắc nhưng sau đó công khai phê phán chế độ, sự kiểm soát tư tưởng và những tổn thất bị che khuất sau chiến thắng. Bà bị khai trừ khỏi Đảng, bắt giam và cấm xuất bản trong nước.

Cựu Phó đề đốc Hải quân Việt Nam Cộng hòa, sau năm 1975 thành lập Mặt trận Quốc gia Thống nhất Giải phóng Việt Nam, tổ chức tiền thân của Việt Tân. Ông chủ trương dùng lực lượng từ bên ngoài tiến vào Việt Nam chống chính quyền cộng sản và chết trong một chiến dịch vũ trang năm 1987. Người ủng hộ xem ông là nhà kháng chiến chống độc tài, trong khi nhà nước Việt Nam coi tổ chức của ông là lực lượng phản động và khủng bố.