top of page
​AD

Kế Hoạch Quân Sự 90 Ngày Của Mỹ Gây Làn Sóng Hoang Mang Toàn Cầu

8 thg 11
20 phút đọc

Đã cập nhật: 7 phút trước

Chỉ từ một kế hoạch bảo đảm khả năng hoạt động độc lập của các căn cứ quân sự Mỹ, những lời cảnh báo về chiến tranh và thảm họa đã lan khắp mạng xã hội.

Kế hoạch FORTRESS America duy trì hoạt động độc lập trong 90 ngày của các căn cứ quân sự Mỹ trở thành tâm điểm của làn sóng suy diễn về chiến tranh và mất điện toàn cầu, cho thấy ranh giới mong manh giữa chuẩn bị ứng phó khủng hoảng và sự hoang mang do thông tin sai lệch. Ảnh minh họa: Châu Bá Đăng
Kế hoạch FORTRESS America duy trì hoạt động độc lập trong 90 ngày của các căn cứ quân sự Mỹ trở thành tâm điểm của làn sóng suy diễn về chiến tranh và mất điện toàn cầu, cho thấy ranh giới mong manh giữa chuẩn bị ứng phó khủng hoảng và sự hoang mang do thông tin sai lệch. Ảnh minh họa: Châu Bá Đăng

Một cửa hàng kinh doanh trang thiết bị chiến thuật ở bang South Carolina, Mỹ, bất ngờ chứng kiến doanh số tăng mạnh. Những kệ hàng đầy súng, đạn và thiết bị sinh tồn bắt đầu trở nên trống. Khách hàng tìm mua nước uống, thực phẩm dự trữ và những thứ họ cho rằng sẽ giúp mình sống sót nếu xã hội đột nhiên mất điện.


“Mọi người cứ nghĩ sắp tận thế,” John Castillo, chủ cửa hàng súng Stock Pile Tactical, trả lời đài FOX Carolina đầu tháng 11, ước tính doanh số tăng khoảng 60 - 70%.



Không có dự báo nào về thiên tai tàn phá nước Mỹ hay bằng chứng đáng tin cậy cho thấy một cuộc chiến tranh thế giới sắp nổ ra. Cũng không có thông báo chính thức nào yêu cầu người dân chuẩn bị sống trong bóng tối suốt ba tháng. Điều khiến nhiều người đổ xô mua sắm lại bắt nguồn từ một thông tin bị thổi phồng.


Ngày 30/9/2026, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth công bố chương trình FORTRESS America (Chương trình Liên bang về Khả năng Chống chịu, Nguồn lực Quân nhân, Năng lượng, Tiếp tế và Duy trì Khả năng Sống còn), nhằm giảm sự phụ thuộc của quân đội vào hệ thống điện, hạ tầng dân sự và chuỗi cung ứng có thể bị gián đoạn trong khủng hoảng.


Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth phát biểu về FORTRESS America trong sự kiện State of the Force tại Quantico, Virginia, Mỹ, ngày 30/9/2026. Ảnh: Alex Wong
Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth phát biểu về FORTRESS America trong sự kiện State of the Force tại Quantico, Virginia, Mỹ, ngày 30/9/2026. Ảnh: Alex Wong

Đến ngày 25/10, Fox News đưa tin Lầu Năm Góc đang hướng tới mục tiêu cho phép các căn cứ quân sự trọng yếu duy trì hoạt động tối thiểu 90 ngày mà không cần sự hỗ trợ từ bên ngoài.


Chỉ trong thời gian ngắn, hai thông tin này được diễn giải thành một câu chuyện Chính phủ Mỹ đang chuẩn bị cho 90 ngày mất điện trên toàn quốc, các quốc gia đồng minh đã biết trước điều gì đó, còn những khuyến nghị chuẩn bị nhu yếu phẩm của châu Âu và châu Á chính là bằng chứng cho một thảm họa sắp xảy ra.


Từ một mục tiêu về khả năng tự duy trì hoạt động quân sự, câu chuyện chuyển thành tin đồn về sự sụp đổ của đời sống dân sự, đi xa đến mức tách khỏi hoàn cảnh ban đầu. Những suy luận chưa kiểm chứng trở thành cơ sở cho các quyết định ngoài đời thực. Đó là cách nỗi sợ xuất hiện trong thời đại thông tin, không nhất thiết phải được tạo ra từ một lời nói dối hoàn toàn. Đôi khi, chỉ cần một phần sự thật được đặt sai chỗ.



Siêu cường nhận ra sự phụ thuộc của chính mình


Trong nhiều thập niên, ưu thế quân sự Mỹ thường được mô tả bằng những hệ thống vũ khí đắt đỏ và phức tạp như tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân, máy bay chiến đấu tàng hình, vệ tinh quân sự, tên lửa tầm xa và mạng lưới căn cứ trải rộng trên toàn cầu. Nhưng đằng sau năng lực tác chiến ấy tồn tại những phụ thuộc ít khi thu hút sự chú ý của công chúng. Một căn cứ không quân có thể sở hữu những chiếc chiến đấu cơ hiện đại nhất thế giới, nhưng hoạt động của nó vẫn gắn với nguồn điện, nước, nhiên liệu, hệ thống máy tính, đường truyền thông tin và các tuyến vận tải. Một trung tâm chỉ huy được bảo vệ nghiêm ngặt vẫn có thể bị ảnh hưởng nếu hệ thống điện bên ngoài ngừng hoạt động. Một dây chuyền sản xuất vũ khí tiên tiến vẫn phải chờ linh kiện từ hàng loạt nhà cung ứng khác nhau.


Sức mạnh quân sự, xét đến cùng, không chỉ là khả năng tạo ra hỏa lực. Đó còn là khả năng duy trì hỏa lực khi những điều kiện bình thường không còn tồn tại.

FORTRESS America xuất phát từ nhận thức ấy. Theo bản ghi nhớ ngày 30/9, chương trình được tổ chức quanh năm trụ cột: độc lập năng lượng; khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và công nghiệp quốc phòng; dự trữ quốc phòng chiến lược; gia cố an ninh vật lý và an ninh mạng tại các cơ sở quân sự; và bảo đảm khả năng hoạt động trong không gian cùng phổ điện từ.


Một trong những tham vọng nổi bật nhất là giúp các căn cứ quân sự trọng yếu tự tạo điện, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lưới điện dân sự. Để thực hiện điều đó, quân đội Mỹ đang xem xét và phát triển nhiều giải pháp, từ lưới điện cục bộ (mạng lưới điện quy mô nhỏ, có khả năng tự sản xuất, quản lý và sử dụng điện năng tại chỗ), hệ thống pin lưu trữ, nguồn điện dự phòng cho đến các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ. Đây là những công nghệ có mức chi phí và yêu cầu triển khai khác nhau, không phải toàn bộ đều đã sẵn sàng đưa vào sử dụng đại trà.


Hệ thống năng lượng mặt trời của Trung tâm Huntsville tại Redstone Arsenal, Alabama, Mỹ. Ảnh: Mark Thompson
Hệ thống năng lượng mặt trời của Trung tâm Huntsville tại Redstone Arsenal, Alabama, Mỹ. Ảnh: Mark Thompson

Chương trình cũng hướng đến việc đa dạng hóa nguồn cung vật tư chiến lược, chuẩn bị khả năng huy động một phần năng lực sản xuất dân sự phục vụ quốc phòng và bảo vệ hạ tầng khỏi tấn công mạng, phá hoại hoặc các phương tiện không người lái. Về mặt chiến lược, FORTRESS phản ánh một thay đổi thay vì chỉ đầu tư để giành ưu thế trên chiến trường, Washington muốn giảm khả năng bị đối phương vô hiệu hóa ngay tại hậu phương.


Tuy nhiên, bản ghi nhớ thành lập FORTRESS America không hề ghi yêu cầu 90 ngày. Văn bản ngày 30/9 chỉ đặt thời hạn 30 ngày để thành lập bộ phận điều hành chương trình. Mốc 90 ngày lần đầu được truyền thông công bố rộng rãi trong bản tin ngày 25/10 của Fox News, dựa trên các tài liệu nội bộ mà tờ báo cho biết đã xem xét. Những tài liệu đó chưa được công bố đầy đủ để công chúng kiểm chứng độc lập. Một mục tiêu được báo chí dẫn lại từ tài liệu chưa công khai không hoàn toàn giống với một yêu cầu đã được xác nhận trong văn bản chính thức mà mọi người đều có thể tiếp cận. Càng không thể từ đó kết luận toàn bộ hệ thống quân sự Mỹ đã được chuẩn bị để vận hành độc lập trong 90 ngày.


Ngày 20/10, một quan chức quốc phòng cấp cao Mỹ cho biết Pentagon vẫn đang đánh giá nhu cầu và chi phí đối với khoảng 500 căn cứ tại phần lãnh thổ chính của nước Mỹ. Tạp chí Air & Space Forces nhận định việc hoàn thành đầy đủ tham vọng này có thể mất nhiều thập niên.


FORTRESS vì vậy là một chương trình lớn với những mục tiêu đang được triển khai, không phải bằng chứng cho thấy quân đội Mỹ đã hoàn tất chuẩn bị trước một biến cố có ngày giờ xác định. Việc nhận diện một nguy cơ, xây dựng năng lực ứng phó và dự báo nguy cơ ấy sắp trở thành hiện thực là ba hoạt động khác nhau.



Ý nghĩa thay đổi qua các tầng thông tin


Trong ngữ cảnh quân sự, 90 ngày được trình bày như một mục tiêu về thời gian mà một cơ sở trọng yếu phải duy trì các hoạt động thiết yếu nếu nguồn hỗ trợ bên ngoài bị gián đoạn. Trong các bài đăng gây hoang mang, con số ấy trở thành khoảng thời gian mà người dân sẽ phải sống không có điện. Một bên chuẩn bị năng lực ứng phó nếu hệ thống bị tê liệt. Bên kia khẳng định hệ thống chắc chắn sẽ bị tê liệt.


Đây là sự đánh tráo giữa điều kiện và kết quả. Nếu một cơ quan chuẩn bị cho tình huống A, điều đó không có nghĩa cơ quan ấy đang dự báo A chắc chắn xảy ra. Nếu một bệnh viện dự trữ máy phát điện để có thể tiếp tục hoạt động khi mất điện, không ai có đủ cơ sở kết luận rằng bệnh viện biết trước ngày lưới điện thành phố sụp đổ. Tuy nhiên, trong cách truyền đạt thông tin về an ninh quốc gia, ranh giới ấy rất dễ bị xóa nhòa.


Bản tin Fox News ngày 25/10 sử dụng cách diễn đạt gợi liên tưởng tới một kế hoạch ứng phó ngày tận thế, trong khi nội dung thực tế nói về khả năng duy trì hoạt động quân sự nếu xảy ra chiến tranh hoặc khủng hoảng nghiêm trọng. Những dòng tiêu đề mang tính cảnh báo thu hút sự chú ý. Nhưng khi tin tức tiếp tục được rút gọn thành những dòng chữ trên màn hình điện thoại, điều kiện giả định thường là thứ biến mất đầu tiên.


Một báo cáo nói rằng căn cứ quân sự cần có khả năng chống chịu trong trường hợp mất điện có thể trở thành một dòng trạng thái rằng quân đội đang chuẩn bị cho mất điện. Sau thêm vài lần chia sẻ, nó có thể biến thành lời khẳng định chính phủ đã biết trước một đợt mất điện. Mỗi lần diễn giải làm giảm đi một phần sự phức tạp. Đến cuối cùng, câu chuyện chỉ còn một con số, một mối đe dọa và một lời thúc giục phải hành động ngay.


Không phải mọi người chia sẻ câu chuyện đều cố tình phát tán thông tin sai lệch. Nhiều người thực sự lo lắng và muốn cảnh báo người thân. Nhưng thiện ý không tự động biến một thông tin chưa được kiểm chứng thành đáng tin cậy.

Một người có thể lan truyền tin sai chính vì tin rằng mình đang làm điều đúng.



Sản phẩm nỗi sợ trên mạng xã hội


Đầu tháng 11, nhiều đoạn video xuất hiện trên Facebook và Instagram, được trình bày như thể Tổng thống Mỹ Donald Trump đã xác nhận nước Mỹ sắp mất điện trong 90 ngày. Một số video còn khẳng định chỉ những người sở hữu các loại tài sản mã hóa mang tên United States Power Reserve (một dự án tiền mã hóa chạy trên nền tảng blockchain Solana) mới có thể hưởng lợi, thậm chí được bảo đảm nguồn điện trong thời kỳ khủng hoảng.




Ngày 10/11, tổ chức kiểm chứng thông tin Snopes công bố kết quả điều tra, xác định những đoạn video này đã bị chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo. Các hình ảnh có nguồn gốc từ những lần xuất hiện thật của ông Trump, nhưng giọng nói và chuyển động khuôn miệng được thay đổi để tạo ra những tuyên bố ông chưa từng đưa ra. Snopes truy được đoạn phim gốc từ ngày 2/11, khi ông Trump phát biểu về các đối thủ chính trị trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Một video khác sử dụng hình ảnh ông trả lời báo chí ngày 7/11 về các vấn đề đối ngoại. Không có thông báo xác thực nào trong những đoạn phim gốc về một kế hoạch cắt điện toàn nước Mỹ.


Sự phát triển của câu chuyện cho thấy một vấn đề nghiêm trọng hơn những tiêu đề giật gân. Nỗi sợ không chỉ là hậu quả của thông tin sai. Nó còn trở thành công cụ để quảng bá một sản phẩm tài chính. Đây là một bước chuyển đáng lo ngại. Người xem không đơn thuần bị thuyết phục rằng thảm họa đang đến. Họ còn được dẫn dắt đến kết luận rằng muốn an toàn phải mua một thứ gì đó. Mối quan hệ giữa tin giả và lợi ích kinh tế vì vậy không nhất thiết phải đi qua một chiến dịch tuyên truyền chính trị quy mô lớn. Nó có thể đơn giản là một mô hình kiếm tiền dựa trên sự bất an của công chúng.


Snopes ghi nhận nhiều tài khoản sử dụng những video có nội dung và cách trình bày tương tự. Tuy nhiên, việc các tài khoản có dấu hiệu phối hợp không đủ để khẳng định một tổ chức cụ thể đứng sau toàn bộ chiến dịch khi chưa có bằng chứng.


Từ lâu, giới nghiên cứu đã có một khái niệm giải thích cách những hiện tượng như vậy phát triển, tạm gọi là sự khuếch đại rủi ro trong xã hội. Trong công trình công bố năm 1988 trên tạp chí Risk Analysis, Roger E. Kasperson và các cộng sự chỉ ra rằng cách xã hội tiếp nhận một nguy cơ không chỉ phụ thuộc vào mức độ nguy hiểm khách quan. Nó còn chịu tác động từ truyền thông, tâm lý, văn hóa, thiết chế và phản ứng của những người xung quanh. Một nguy cơ có phạm vi giới hạn có thể tạo ra hậu quả xã hội lớn hơn nhiều nếu được truyền đạt theo cách kích thích sự sợ hãi.


Mạng xã hội khiến quá trình khuếch đại diễn ra nhanh hơn, vượt qua biên giới dễ dàng hơn, và cho phép người sử dụng công cụ AI tạo ra những bằng chứng hình ảnh giả có sức thuyết phục mà trước đây phải cần đến kỹ thuật sản xuất chuyên nghiệp. Người xem ngày nay không chỉ cần nghi ngờ một câu nói không có nguồn. Họ còn phải kiểm chứng cả video tưởng như có đầy đủ hình ảnh, âm thanh và nhân vật.




Những khuyến nghị 72 giờ ở châu Âu và châu Á


Cùng thời điểm câu chuyện FORTRESS lan truyền, một loạt thông tin khác về chuẩn bị ứng phó khẩn cấp xuất hiện trên truyền thông quốc tế. Ngày 22/10, chính phủ Anh công bố chiến dịch Be Ready (Hãy sẵn sàng), khuyến khích người dân chuẩn bị trước các tình huống làm gián đoạn điện, nước, điện thoại hoặc internet. Các hộ gia đình được hướng dẫn duy trì một lượng nhu yếu phẩm cơ bản đủ dùng trong khoảng ba ngày.


Ngày 2/11, Cục Phòng chống và Giảm nhẹ thiên tai Thái Lan khuyến nghị các gia đình chuẩn bị túi vật dụng khẩn cấp trong 72 giờ, bao gồm nước uống, thực phẩm, thuốc, phương tiện liên lạc, giấy tờ và tiền mặt.


Một ngày sau, ngày 3/11, Ủy ban châu Âu công bố các hướng dẫn mới giúp người dân có thể tự đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong 72 giờ đầu của một cuộc khủng hoảng, trước khi các lực lượng cứu trợ có thể triển khai hỗ trợ đầy đủ.


Hadja Lahbib, Ủy viên châu Âu phụ trách bình đẳng, công tác chuẩn bị và quản lý khủng hoảng, đề xuất các chiến lược giúp các quốc gia thành viên chuẩn bị cho công dân của mình trước các tình huống chiến tranh, khủng hoảng và ứng phó thảm họa tại một cuộc họp báo ở Brussels, Bỉ, ngày 26/3/2025. Ảnh: Dursun Aydemir
Hadja Lahbib, Ủy viên châu Âu phụ trách bình đẳng, công tác chuẩn bị và quản lý khủng hoảng, đề xuất các chiến lược giúp các quốc gia thành viên chuẩn bị cho công dân của mình trước các tình huống chiến tranh, khủng hoảng và ứng phó thảm họa tại một cuộc họp báo ở Brussels, Bỉ, ngày 26/3/2025. Ảnh: Dursun Aydemir

Đặt những thông tin này cạnh câu chuyện 90 ngày của Lầu Năm Góc, người ta dễ có cảm giác thế giới đang đồng loạt chuẩn bị cho một biến cố lớn. Nhưng việc nhiều chính phủ đưa ra khuyến nghị trong cùng một giai đoạn không chứng minh họ đang phối hợp ứng phó với một cuộc khủng hoảng bí mật.


Chính sách chuẩn bị của Liên minh châu Âu có nguồn gốc rõ ràng từ EU Preparedness Union Strategy (Chiến lược Liên minh Sẵn sàng ứng phó của Liên minh Châu Âu), được công bố vào tháng 3/2025, trước FORTRESS America khoảng một năm rưỡi. Những hướng dẫn tháng 11/2026 là bước triển khai tiếp theo của chiến lược này.


Chương trình của Anh cũng đã được chuẩn bị trước đó và chính thức công bố ba ngày trước bài báo về mục tiêu 90 ngày của Fox News. Trong khi đó, Thái Lan nhấn mạnh túi vật dụng 72 giờ phục vụ nhiều nguy cơ khác nhau, bao gồm lũ lụt, sạt lở đất, động đất, dịch bệnh, hỏa hoạn và các tình huống khẩn cấp do con người gây ra.


Có những lý do chính đáng để chính phủ các nước quan tâm nhiều hơn đến khả năng chống chịu của xã hội. Đại dịch COVID-19 từng phơi bày sự mong manh của chuỗi cung ứng. Chiến tranh Nga - Ukraine làm nổi bật vai trò chiến lược của hạ tầng năng lượng. Các cuộc tấn công mạng, thiên tai cực đoan và gián đoạn thương mại cũng đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp. Điều này phản ánh một sự thay đổi trong tư duy quản trị rủi ro, chứ không tự thân chứng minh một cuộc chiến tranh thế giới đang cận kề.


Quan trọng hơn, 90 ngày của Mỹ và 72 giờ của châu Âu có những chức năng khác nhau. 90 ngày là mục tiêu được báo chí đưa tin về năng lực duy trì hoạt động thiết yếu của một số cơ sở quân sự. 72 giờ là khoảng thời gian tự chuẩn bị cơ bản được khuyến nghị cho hộ gia đình khi dịch vụ công cộng tạm thời gián đoạn. Không thể cộng những con số đó lại thành một lịch trình khủng hoảng toàn cầu. Cũng không thể xem mọi kế hoạch ứng phó với thảm họa như một tín hiệu chiến tranh. Việc các chính phủ cùng quan tâm tới khả năng chống chịu là một xu hướng có thể quan sát được. Còn giả thuyết họ đồng loạt phát cảnh báo vì biết trước một biến cố bí mật vẫn cần bằng chứng độc lập.


Ở Việt Nam, câu chuyện về chuẩn bị khẩn cấp mang một ý nghĩa thực tế hơn nhiều so với những video dự đoán ngày tận thế. Bởi Việt Nam đã từng trải qua những tình huống mà các thành phần thiết yếu của đời sống bị gián đoạn đồng thời.


Trong tháng 5 và tháng 6/2023, nhiều địa phương miền Bắc phải đối mặt với tình trạng thiếu điện nghiêm trọng. Thời tiết nắng nóng làm nhu cầu tiêu thụ tăng cao, trong khi nguồn thủy điện chịu tác động từ điều kiện thủy văn bất lợi. Những hạn chế của hệ thống truyền tải khiến khả năng đưa điện từ các khu vực còn dư công suất đến nơi thiếu hụt không đáp ứng được nhu cầu.


Theo ‘Báo cáo Giám sát Kinh tế Vĩ mô Việt Nam’ của Ngân hàng Thế giới, mức thiếu hụt công suất vào thời điểm nhu cầu cao nhất trong tháng 5 lên đến khoảng 5,4 gigawatt. Ước tính sơ bộ của Ngân hàng Thế giới cho thấy các đợt mất điện trong hai tháng này gây tổn thất kinh tế khoảng 1,4 tỷ USD, tương đương 0,3% GDP. Những thiệt hại ấy không xuất phát từ một cuộc tấn công mạng hay hành động quân sự. Chúng xuất phát từ sự kết hợp giữa thời tiết, cung cầu năng lượng và giới hạn của hệ thống hạ tầng.


Đối với các khu công nghiệp miền Bắc, nơi tập trung nhiều nhà sản xuất phục vụ chuỗi cung ứng quốc tế, điện không chỉ là một tiện ích sinh hoạt. Nó là điều kiện trực tiếp để duy trì sản xuất, giao hàng và đáp ứng cam kết với đối tác. Một nhà máy mất điện có thể phải ngừng dây chuyền. Một đơn hàng bị chậm có thể ảnh hưởng nhiều doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Một rủi ro xảy ra tại địa phương vì thế có khả năng tạo ra hệ quả kinh tế vượt ra ngoài địa phương ấy.


Đến tháng 9/2024, cơn bão Yagi tiếp tục cho thấy một dạng phụ thuộc khác. Theo số liệu do Chính phủ Việt Nam công bố, khoảng 6,1 triệu khách hàng sử dụng điện bị ảnh hưởng bởi bão và mưa lũ tiếp theo. Đến ngày 17/9, ngành điện đã khôi phục nguồn cung cho hơn 6,03 triệu khách hàng. Trong lĩnh vực viễn thông, Bộ Thông tin và Truyền thông ghi nhận 6.285 trạm thu phát sóng di động bị ảnh hưởng do mất điện, cùng với các tuyến cáp truyền dẫn bị đứt và nhiều công trình viễn thông hư hại. Không ít trạm phải sử dụng máy phát điện dự phòng để duy trì hoặc khôi phục dịch vụ. Doanh nghiệp viễn thông đồng thời phối hợp chuyển vùng giữa các mạng nhằm hạn chế gián đoạn liên lạc.


Cột điện đổ trên đường sau khi bão Yagi đổ bộ tại Quảng Ninh, tháng 9/2024. Ảnh: Lã Nghĩa Hiếu
Cột điện đổ trên đường sau khi bão Yagi đổ bộ tại Quảng Ninh, tháng 9/2024. Ảnh: Lã Nghĩa Hiếu

Những con số này cho thấy các hệ thống hạ tầng không tồn tại độc lập. Mất điện có thể dẫn đến mất liên lạc. Mất liên lạc khiến việc tiếp nhận cảnh báo, điều phối cứu hộ và liên hệ người thân trở nên khó khăn. Đường sá bị chia cắt có thể ngăn nhiên liệu tiếp cận máy phát điện hoặc cản trở việc sửa chữa hạ tầng. Các dịch vụ vốn có chức năng hỗ trợ lẫn nhau có thể đồng thời suy yếu trong khủng hoảng.


Khả năng chống chịu của một hệ thống phải được xây dựng trước khi hệ thống ấy gặp sự cố, bởi khi mọi thứ đã ngừng hoạt động, thời gian và nguồn lực để khắc phục luôn khan hiếm hơn. Một bệnh viện, nhà máy nước, trạm viễn thông, trung tâm điều hành giao thông, cơ sở dữ liệu và cộng đồng dân cư có thể duy trì những chức năng thiết yếu trong bao lâu nếu hạ tầng bị gián đoạn? Đó là câu hỏi có thể đo lường, kiểm tra và cải thiện.



Làn sóng sợ thiếu hụt tại Việt Nam


Ngày 7/11/2026, Cục An ninh mạng (A05) thuộc Bộ Công an lên tiếng trước những thông tin lan truyền liên quan đến khuyến nghị dự trữ hàng thiết yếu trong 72 giờ tại nhiều quốc gia. Cơ quan này lưu ý rằng việc chia sẻ thông tin thiếu bối cảnh hoặc suy diễn các khuyến nghị thành dấu hiệu chiến tranh, thảm họa sắp xảy ra có thể gây lo lắng và thúc đẩy hành vi mua gom hàng hóa không cần thiết.


Trước đó, tại cuộc họp báo ngày 5/11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết các cơ quan chức năng Việt Nam đang theo dõi diễn biến, đánh giá những nguy cơ liên quan và nghiên cứu biện pháp phù hợp với thực tiễn trong nước.


A05 đồng thời nhấn mạnh cần phân biệt khuyến nghị của nước ngoài với chỉ đạo áp dụng tại Việt Nam. Cho đến thời điểm phát đi thông tin này, không có cơ sở để hiểu rằng Việt Nam đã ban hành một yêu cầu bắt buộc toàn dân dự trữ nhu yếu phẩm trong 72 giờ.


Tuy nhiên, một người đọc tin về căn cứ Mỹ tự duy trì 90 ngày, sau đó nhìn thấy hướng dẫn chuẩn bị túi khẩn cấp 72 giờ của châu Âu hoặc Thái Lan, rất dễ đặt câu hỏi liệu các quốc gia có đang cùng biết trước điều gì đó. Sự nghi ngại này không hoàn toàn khó hiểu. Người dân không có nghĩa vụ phải am hiểu mọi khác biệt giữa học thuyết hậu cần quân sự và chính sách phòng vệ dân sự. Họ thường tiếp nhận thông tin qua những đoạn video, ảnh chụp màn hình hoặc bài đăng ngắn không kèm nguồn tài liệu. Vì thế, trách nhiệm giải thích không thể chỉ đặt lên vai công chúng.


Các cơ quan công quyền cần trình bày rõ khuyến nghị dựa trên nguy cơ nào, áp dụng cho ai, có tính bắt buộc hay không, và có khác gì với các hướng dẫn trước đó. Báo chí cần làm rõ bối cảnh lịch sử và thời điểm ban hành. Còn các nền tảng số cần được đánh giá về khả năng hạn chế việc lợi dụng hình ảnh giả và thông tin khẩn cấp để lừa đảo. Một thông báo chính xác nhưng thiếu khả năng giải thích vẫn có thể tạo ra sự hiểu lầm. Chỉ yêu cầu công chúng bình tĩnh mà không cung cấp được cơ sở kiểm chứng cũng khó đủ sức thuyết phục những người vốn đã nghi ngờ. Truyền thông rủi ro hiệu quả không đơn giản là trấn an người dân. Đó là giúp họ hiểu đúng mức độ nguy hiểm, những điều còn chưa chắc chắn và hành động hợp lý trong phạm vi khả năng của mình.



Phân biệt giữa chuẩn bị và hoảng loạn


Nếu chính phủ không chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp, họ có thể bị chỉ trích là thiếu trách nhiệm. Nhưng nếu chính phủ công khai chuẩn bị, hành động ấy lại có thể bị diễn giải thành bằng chứng cho thấy một thảm họa sắp xảy ra. Xã hội cần phân biệt được giữa chuẩn bị và dự báo. Một gia đình có sẵn nước uống, thuốc men, thực phẩm, pin dự phòng và phương án liên lạc không đồng nghĩa với việc họ tin rằng chiến tranh chắc chắn xảy ra. Một cơ quan chức năng diễn tập sơ tán không có nghĩa cơ quan ấy biết trước một trận động đất. Một lực lượng quân sự đầu tư năng lượng dự phòng cũng không đồng nghĩa với việc họ đang chuẩn bị cắt điện người dân.


Chuẩn bị hợp lý là một phương thức giảm thiểu hậu quả trước những tình huống có xác suất xảy ra chưa chắc chắn. Hoảng loạn là khi con người hành động dựa trên sự khẳng định thiếu căn cứ rằng nguy cơ chắc chắn và sắp lập tức xảy ra. Một hộ gia đình chuẩn bị những nhu yếu phẩm phù hợp với nhu cầu và điều kiện kinh tế của mình giúp giảm áp lực lên lực lượng cứu trợ trong những giờ đầu khủng hoảng. Nhưng nếu hàng triệu người cùng đổ xô tích trữ hàng hóa vì tin vào một lời cảnh báo giả, chính hành vi mua sắm có thể gây ra sự thiếu hụt cục bộ, làm tăng giá, tạo thêm bất ổn và khiến những người thực sự cần trợ giúp khó tiếp cận hàng hóa hơn.


Trước đây, một video có hình ảnh và giọng nói của một nguyên thủ quốc gia thường được xem là bằng chứng mạnh cho việc ông hoặc bà ấy đã phát biểu điều gì đó. Ngày nay, tiêu chuẩn ấy không còn đủ. Một đoạn phim chân thực có thể chứa lời nói giả. Một tài liệu có thật có thể được trích dẫn sai. Một khuyến nghị đã tồn tại nhiều năm có thể được đăng lại như một thông báo vừa được ban hành. Nhiều sự kiện độc lập có thể bị đặt cạnh nhau để tạo ra cảm giác chúng thuộc về một kế hoạch thống nhất.


Không phải tất cả những thủ thuật này đều mới. Nhưng trí tuệ nhân tạo đã làm cho việc sản xuất và phát tán những bằng chứng giả một cách dễ dàng và thuyết phục hơn.


Với những tin tức về an ninh và thảm họa, cần xác định ai đưa ra thông báo, nguồn tài liệu gốc ở đâu, đối tượng áp dụng là ai, phạm vi địa lý đến đâu, và nội dung là một quyết định hiện hành, một mục tiêu dài hạn hay một kịch bản giả định. Nếu thông tin dựa trên tài liệu chưa công bố, báo chí phải nói rõ giới hạn kiểm chứng. Nếu một phát ngôn bị nghi ngờ đã chỉnh sửa bằng AI, cần truy tìm hình ảnh và âm thanh gốc thay vì chỉ bình luận về độ tự nhiên của giọng nói. Nếu nhiều quốc gia đưa ra những khuyến nghị tương tự, cần xem xét dòng thời gian và lịch sử chính sách trước khi gán cho chúng một nguyên nhân chung.


Đối với Việt Nam, đây còn là một vấn đề về năng lực truyền thông trong thiên tai. Các nền tảng số hiện đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải cảnh báo thời tiết và hướng dẫn phòng vệ dân sự. Chúng có thể giúp thông tin chính xác đến tay người dân nhanh hơn, đặc biệt khi nguy cơ thay đổi liên tục. Nhưng cũng chính những kênh ấy có thể khiến thông tin chưa kiểm chứng lan rộng trước khi cơ quan chức năng kịp phản hồi.


Một xã hội có khả năng chống chịu tốt cần một hạ tầng đủ mạnh để chịu đựng gián đoạn và một hệ thống thông tin đủ đáng tin cậy để người dân không tự gây ra những tổn thất mới trong lúc tìm cách tự bảo vệ. Nguồn điện dự phòng sẽ ít giá trị nếu không có kế hoạch vận hành. Hệ thống cảnh báo tiên tiến sẽ khó phát huy tác dụng nếu công chúng không tin vào nguồn phát cảnh báo. Và việc chống tin giả sẽ không hiệu quả nếu những nguy cơ thực tế bị phủ nhận hoặc xem nhẹ. Niềm tin công chúng không thể được xây dựng chỉ bằng lời khẳng định mọi thứ đều an toàn. Nó phải được xây dựng bằng thông tin chính xác, tính nhất quán, sự minh bạch về những điều chưa biết và năng lực ứng phó đã được kiểm chứng.


Những người mua thêm nhu yếu phẩm vì muốn bảo vệ gia đình không đáng bị chế giễu. Nhưng cũng không có lý do gì để biến sự lo lắng ấy thành thị trường tiêu thụ cho những lời tiên đoán vô căn cứ. Thế giới không trở nên an toàn hơn khi mọi người tin rằng ngày tận thế sắp đến. Nó cũng không an toàn hơn khi mọi nguy cơ đều bị gạt đi như những lời đồn vô nghĩa. Một xã hội trưởng thành phải có khả năng chuẩn bị nghiêm túc cho điều xấu nhất, đồng thời từ chối tin rằng điều xấu nhất chắc chắn sẽ xảy ra. Bởi chuẩn bị là để chúng ta có nhiều quyền kiểm soát hơn trước các cuộc khủng hoảng, còn hoảng loạn là khi chúng ta trao quyền kiểm soát ấy cho nỗi sợ.

Bình luận


Không bao giờ bỏ lỡ bản tin mới

Đăng ký nhận tin từ Ngoài Kia

Cảm ơn bạn. Chúng tôi sẽ liên hệ sớm.

bottom of page