Liêu Bin: Triết Lý “Trắng Đen”

Nhà sáng tạo đa lĩnh vực xây dựng một thế giới đen trắng của riêng mình, nơi âm nhạc, thời trang và lối sống underground hòa vào nhau.

Liêu Bin, rapper đến từ Quận 11, TP.HCM, được biết đến với phong cách underground và những thiết kế thời trang mang dấu ấn cá nhân. Ảnh: Nin

Một bóng người bước ra khỏi một con hẻm lúc 2 giờ sáng ở quận 11, mặc chiếc áo tự thiết kế, hút thuốc cạnh xe máy, nói ít, quan sát nhiều. Liêu Bin xuất hiện như chính thứ âm thanh mà nhạc của mình tạo ra, đủ lặng để bị bỏ qua, nhưng đủ khác biệt để khiến người khác phải quay đầu nhìn lại.

Từ năm 2024, trong bản nhạc không chính thức ‘trắng & đen’, Bin đã phác họa gần như toàn bộ thế giới quan của mình bằng vài câu rap ngắn gọn. Đó là một thế giới xoay quanh gia đình, tiền bạc, công việc, thời trang, những chuyến đi đêm và cảm giác luôn đứng giữa ranh giới xuất hiện hay biến mất.

Beat của ‘trắng & đen’ được tạo nên bởi Chjuljnh, một trong những gương mặt sáng lập NKI, cùng nhà sản xuất Joyboi. Bin từng hình dung đến sự xuất hiện của MAC và C3KD — hai thành viên sáng lập NKI — như những mảnh ghép còn thiếu của bức tranh. Điều đó không xảy ra. Ở một dòng thời gian khác, ca khúc này có thể đã mang hình hài hoàn toàn khác. Nhưng đôi khi những dự án dang dở lại để lại nhiều dư âm hơn những sản phẩm hoàn chỉnh. Trong từng lớp âm thanh của Trắng và Đen, người ta vẫn có thể cảm nhận được tinh thần của một thế hệ nghệ sĩ từng lớn lên cùng nhau, rồi tản đi theo những hướng khác nhau của cuộc đời.

Cũng giống như bài hát, mọi thứ xung quanh Bin dường như luôn vận hành bằng hai gam màu đối lập đen và trắng như một cách sắp xếp thế giới thành những lựa chọn rõ ràng, không trung gian.

“Bài đó mình viết về bản thân, viết đơn giản à chứ không đặt nặng triết lý ẩn dụ ying yang gì đâu,” Bin cười nhẹ.

Đó là kiểu cười hơi ngại, hơi phòng thủ của một người biết người khác đang cố đào sâu vào thứ mà bản thân chỉ xem là tự nhiên. Nhưng sự thật là ở Liêu Bin, cái gọi là “đơn giản” luôn có cảm giác được tính toán rất kỹ. Đằng sau những câu rap nghe như lời kể đời thường là hàng loạt lựa chọn về hình ảnh, nhịp điệu, ẩn dụ và cách kể chuyện được sắp đặt cẩn thận.

Underground trong rap Việt hiện tại đã trở thành một từ bị dùng quá nhiều đến mức gần như mất nghĩa. Ai cũng nói mình underground. Ai cũng thích hình ảnh không thuộc về hệ thống. Nhưng phần lớn vẫn đang chạy theo lượt xem, playlist Spotify hay những sân khấu gameshow được đóng gói như mô hình thần tượng đại chúng. Liêu Bin lại mang năng lượng của một thế hệ rapper khác — những người hoạt động trong bóng tối như một lựa chọn sống hơn là một chiến lược hình ảnh.

“Mình vẫn thích vibe underground hơn là kiểu làm idol như Anh Trai Say Hi,” anh nói rồi lập tức bật cười. “Đâu có gì sai với Anh Trai Say Hi, vui mà.”

Bin không hề tỏ ra chống đối thế giới bên ngoài một cách cực đoan. Anh hiểu rõ bản thân không thuộc về tập khách hàng đó. Không cố dựng lên cái tôi nghệ sĩ cao cấp kiểu giả vờ bất cần. Anh chỉ không muốn biến mình thành sản phẩm để chiều đám đông.

“Trắng và đen” là phản xạ sinh tồn. Bin bác bỏ mọi nỗ lực biến nó thành một hệ thống triết học phức tạp. Nhưng rồi vài phút sau, chính anh lại tự vô tình giải thích nó.

“Kiểu mình thấy mấy cái như đức phật hay chúa… chung quy họ cuối cùng vẫn chọn lối sống đơn giản mà,” anh cười rồi dừng lại. “Mà thật ra mình cũng phức tạp lắm.”

Đó là mô tả chính xác nhất về Liêu Bin. Một rapper nhìn có vẻ tối giản nhưng từng câu chữ đến nội dung, liên tưởng, ẩn dụ hình ảnh đều được đặt đúng vị trí. Một người nói “không triết lý gì đâu” nhưng lại liên tục nói về lựa chọn sống, sự tối giản, tính chọn lọc và cách con người tự thu nhỏ thế giới lại để tồn tại dễ hơn.

Rap Việt ngày càng bị kéo về hướng cần phải viral hơn. Ngược lại, Bin có xu hướng cạnh tranh bằng độ khó. Tư duy hip-hop nguyên bản trong Bin là rap không phải công cụ xây dựng thương hiệu. Nó là phương tiện phản ánh đời sống. Thậm chí cả câu “I’m a killer” mà anh dùng cũng không được giải thích theo kiểu bạo lực hay flex hình tượng. Nó giống tiếng lóng cho trạng thái tinh thần khi sáng tác hơn — thứ khi người nghệ sĩ bước vào chế độ tập trung tuyệt đối, nơi mọi thứ khác biến mất ngoài beat và cảm xúc.

“Mình bị cái tính thấy nhiều người làm quá là một mình sẽ không làm, còn hai thì mình tăng độ khó lên,” anh nói.

Trong một verse, Bin rap về việc chỉ “tàng trữ những thứ cần thiết khi đi về đêm”. Câu rap nghe như một dòng mơ hồ kiểu nhạc trap Mỹ.

“Giấy tờ căn cước bằng lái này kia,” anh bật cười và giải thích. “Kiểu nó chỉ là joke nhẹ về sự việc hai, ba giờ khuya về bị kiểm tra hành chính.”

Đó là đời sống Việt Nam. Nhiều rapper cố biến đường phố thành huyền thoại. Bin lại kéo nó về đúng thực tế của những đêm chạy xe khuya ở Sài Gòn gặp công an, kiểm tra hành chính, mồ hôi, ánh đèn trắng lạnh của trạm kiểm soát. Không cần ảo tưởng xã hội đen giả tạo. Chỉ cần kể đúng thứ mình sống. Có lẽ vì vậy mà cách viết của anh luôn mang cảm giác lạnh và thực tế. Bin nhắc tới DCOD đời đầu và NKI thời hoàng kim như những ảnh hưởng lớn, điều đã tạo nên góc nhìn rap sinh ra để kể chuyện, phản ánh thực trạng xã hội, giải tỏa cảm xúc, thể hiện cái tôi, hoặc đơn giản là khuấy động không khí.

Liêu Bin có tố chất của một người rất thích kiểm soát hình ảnh, rất rõ thẩm mỹ, rất hiểu vibe của mình — tức là hoàn toàn có khả năng xây dựng một nền tảng người hâm mộ mạnh. Nhưng đồng thời anh lại không thích bị nhìn quá nhiều. Đó là tâm lý thường thấy ở những nghệ sĩ underground thật sự. Họ muốn được công nhận, nhưng lại sợ ánh đèn sân khấu biến mình thành thứ gì đó giả tạo.

“Đôi khi muốn mình tỏa sáng, đôi khi muốn làm cho người khác tỏa sáng,” anh nói.

Nếu có một siêu năng lực, Bin chọn phân thân “để phân thân làm hết vai trò”. Nghe như trò đùa nhưng lại vô tình nói rất nhiều về cách anh vận hành. Liêu Bin không chỉ rap. Anh tự làm visual, tự edit clip. Trong thời đại nghệ sĩ bị buộc phải trở thành cả công ty truyền thông của chính mình, Bin gần như đang làm đúng điều đó, chỉ khác là anh vẫn giữ nó ở quy mô cá nhân, thủ công. Một kiểu tư duy tự thân vận động rất đặc trưng của underground đầu những năm 2010.

“May mắn là được chơi breakdance trước khi rap nên việc cảm âm của em khá tốt nên beat nào cũng cân được,” anh cười. “Có điều không viết vô nghĩa được.”

Theo dõi Liêu Bin đủ lâu sẽ thấy anh không bao giờ đứng yên trong một màu nhạc. Nhiều rapper có thể rap trên mọi beat nhưng không phải ai cũng giữ được danh tính khi đổi thể loại. Liêu Bin làm được điều đó bằng cách tạo ra các nhân cách âm nhạc khác nhau — trong đó nổi bật nhất là LIEULIEUMACCO. Không hẳn bản ngã thứ hai theo kiểu Eminem có Slim Shady hay Tyler, The Creator có Wolf Haley. Mà giống những tâm trạng khác nhau được bật lên tùy bài nhạc. Từng có thời điểm Bin thậm chí dùng bạn mình là Dannyboy để đóng vai LIEULIEUMACCO trong một video, khiến nhiều người tưởng đó là một nhân vật hoàn toàn khác ngoài đời thật. Nhưng thực tế, như Bin xác nhận, LIEULIEUMACCO hay Frank LyBỳ đều là một phần của chính anh. Một kiểu phân thân nghệ thuật. Một người nhưng nhiều tần số.

Trong một đoạn rap khác, Bin nói về việc đôi khi phải “quay lại vào trong hang”. Hình ảnh đó rất thú vị. Nó gợi cảm giác của một nghệ sĩ rút khỏi thế giới để hồi phục năng lượng sáng tạo. Nhưng khi hỏi sâu hơn, Bin lại trả lời cực kỳ bình thường.

“Mình nghĩ là tùy mỗi người. Cái đó mình nghĩ là lối sống thôi. Đẹp khoe xấu che,” anh nói.

Với nhiều nghệ sĩ underground, việc biến mất khỏi mạng xã hội, khỏi đám đông, không phải rút lui nghệ thuật gì to tát. Nó chỉ là cách để thở để tránh bị nuốt chửng bởi tiếng ồn. Để giữ đầu óc sạch đủ cho sáng tạo tiếp tục tồn tại.

Có một thời, rapper chỉ cần một cây mic, một beat và câu chuyện để kể. Nhưng cùng với sự phát triển của ngành công nghiệp âm nhạc, vai trò của người nghệ sĩ cũng thay đổi. Ngày nay, một rapper độc lập thường phải kiêm luôn nhiều vị trí từ xây dựng hình ảnh, định hướng sáng tạo, sản xuất nội dung, phát triển cộng đồng người hâm mộ cho đến tìm cách biến đam mê thành nguồn thu nhập bền vững. Liêu Bin hiểu rất rõ thực tế đó, nhưng thay vì biến mình thành một thương hiệu được tính toán đến từng chi tiết, anh chọn một hướng đi tự nhiên hơn.

Triết lý “làm gì cũng được miễn là nghệ thuật” không chỉ xuất hiện trong âm nhạc mà còn len vào cách Bin ăn mặc, thiết kế và xây dựng hình ảnh cá nhân. Với anh, quần áo không phải công cụ để khoe địa vị hay chạy theo những biểu tượng xa xỉ. Anh không quan tâm nhiều đến thương hiệu, càng không muốn bản thân bị định nghĩa bởi một logo nào đó.

“Gần đây mình mặc thoải mái thôi anh chứ cũng không quan trọng lắm về thời trang. Mình là mình thôi. Thích gì mặc đó,” anh nói.

Sự thờ ơ với các quy tắc thời trang lại tạo nên một bản sắc rất riêng. Thay vì chạy theo xu hướng, Bin tìm kiếm cảm giác cá nhân trong từng món đồ mình mặc. Những thiết kế anh tạo ra trước hết để phục vụ chính mình, phản ánh đúng gu thẩm mỹ và lối sống của mình, rồi sau đó mới nghĩ đến chuyện đưa chúng đến với người khác.

“Đa phần mình làm ra với mục đích đầu tiên là cho mình mặc xong mình mới bán,” anh nói.

Sáng tạo xuất phát từ nhu cầu nội tại trước khi trở thành sản phẩm thương mại — đó là tư duy quen thuộc của văn hóa hip-hop. Thứ dẫn đường là sở thích cá nhân, cảm hứng và niềm vui được tạo ra thứ gì đó khác biệt. Một chiếc áo không chỉ là hàng lưu niệm đi kèm âm nhạc; nó cũng có thể là tuyên ngôn thẩm mỹ, là cách nghệ sĩ kéo thế giới quan của mình ra ngoài những bài rap và đặt nó vào đời sống thường ngày của người nghe. Đó là một phần của quá trình sáng tạo của Liêu Bin, biến mọi thứ mình làm, từ âm nhạc đến quần áo, thành những mảnh ghép của cùng một hệ sinh thái nghệ thuật.

Bin thừa nhận việc sống hoàn toàn bằng nghệ thuật ở Việt Nam vẫn là một hành trình nhiều bất ổn, đặc biệt với những nghệ sĩ hoạt động độc lập và theo đuổi màu sắc underground. Thị trường hiện tại đã mở hơn trước, khán giả tiêu thụ nhiều hơn và cơ hội cũng xuất hiện nhiều hơn, nhưng đi cùng với đó là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Như một cách mô tả đúng tinh thần “hustle” của thế hệ rapper độc lập hiện nay, Bin không còn chờ đợi một label xuất hiện cứu mình mà tự học cách tồn tại bên trong sự hỗn loạn của chính thị trường đó. Tự làm. Tự bán. Tự xây cộng đồng. Và quan trọng nhất tự tồn tại.

“Nhiễu hình, tiếng ồn, bóng tối” — ba từ đủ để hình dung cả thế giới của Liêu Bin. Trong trí tưởng tượng của anh là những màn hình nhấp nháy tín hiệu lỗi, những anh thanh nhiễu phủ lên hình ảnh, ánh đèn đường hắt xuống những khoảng tối. Một không gian cô độc, nơi cái đẹp không nằm ở sự hoàn hảo mà nằm ở cảm giác chân thật. Cũng giống như âm nhạc của Bin, thế giới ấy không cố gắng chiều lòng tất cả mọi người. Nó tồn tại như một tín hiệu phát ra từ bên lề, dành cho những ai đủ kiên nhẫn để dừng lại, lắng nghe và nhìn xuyên qua lớp nhiễu để thấy điều đang thực sự được kể.