‘Bác Tôi’ - Ca Khúc Tâng Bốc Phản Tác Dụng

Bài hát ca ngợi lãnh đạo đã vô tình phơi bày nỗi lo của quyền lực trong việc định hình cách công chúng nhìn nhận các biểu tượng chính trị.

Một ca khúc được tạo ra để tôn vinh lãnh đạo đã mở ra cuộc tranh luận lớn hơn về biểu tượng chính trị và giới hạn của việc kiểm soát diễn ngôn trong thời đại số. Ảnh minh họa: Châu Bá Đăng

Trong lúc cố tô đậm một biểu tượng, nam ca sĩ thị trường đã vô tình làm lộ ra những vết nứt xung quanh biểu tượng đó. Chỉ trong vài ngày ngắn ngủi, ‘Bác Tôi’ tưởng như được tạo ra để bày tỏ sự kính trọng đã biến thành tâm điểm của những bình luận chế giễu đến các bài phân tích của truyền thông quốc tế.

Theo lẽ thường, những lời ca tụng lãnh đạo hiếm khi trở thành vấn đề. Trong nhiều thập kỷ, các hệ thống chính trị thường phải đối mặt với chỉ trích nhiều hơn là sự tâng bốc. Chính vì vậy, việc bài hát đó nhanh chóng bị cho là “không đúng định hướng” đã khiến một sản phẩm được tạo ra để tôn vinh lại trở thành thứ cần phải thu hồi.

‘Bác Tôi’ được phát hành vào cuối tháng 4/2026, do nhạc sĩ Trung Dũng sáng tác và ca sĩ Du Thiên thể hiện. Bài hát nhanh chóng thu hút sự chú ý trên mạng xã hội không hẳn vì giá trị âm nhạc, mà vì cách nó trực tiếp ca ngợi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bằng những hình ảnh mang đậm tính biểu tượng chính trị. Phần lời bài hát tiếp tục củng cố hình tượng ấy bằng những mô tả mang tính đạo đức như “người mang trong mình ý chí cha ông”, “hằng đêm vẫn trăn trở vì chuyện non sông”, “nguyện mang con tim dâng hiến cho dân cho Đảng”.

Tuy nhiên, phản ứng trên mạng nhanh chóng chuyển sang hướng mỉa mai và chế giễu. Reuters dẫn lời các nguồn tin mà hãng tiếp cận được cho biết ca khúc đã gây ra những lo ngại trong nội bộ về cách công chúng tiếp nhận hình tượng lãnh đạo và các cơ quan chức năng đã yêu cầu truyền thông không đưa tin về bài hát.

Vụ việc xuất hiện đúng vào thời điểm truyền thông quốc tế đồng loạt đưa tin về kế hoạch đổi mới tuyên truyền của Việt Nam nhằm “dẫn dắt thảo luận xã hội” trên internet. Hệ thống tuyên giáo đang muốn xây dựng mạng lưới hàng nghìn influencer chính thống để lan truyền nội dung tích cực và phản ứng nhanh với thông tin bị xem là lệch hướng.

Khi tranh cãi bùng nổ, nam ca sĩ và đội ngũ vẫn cố bảo vệ động cơ sáng tác. Trong phần bình luận dưới video, nam ca sĩ khẳng định ca khúc “xuất phát từ cảm xúc tốt đẹp và chân thành từ trái tim”. Anh giải thích rằng chữ “Bác” đơn giản là cách xưng hô quen thuộc của người Việt dành cho những người lớn tuổi hơn thế hệ cha mẹ mình. Theo cách lý giải đó, “Bác tôi” không phải một tuyên ngôn chính trị mà là sự thể hiện tình cảm cá nhân.

Hình ảnh quảng bá của ca khúc trên YouTube sau đó đã được thay đổi. Phiên bản mới loại bỏ chân dung lãnh đạo Tô Lâm ở vị trí trung tâm. Tuy đó chỉ là một chỉnh sửa thiết kế kỹ thuật, nhưng về mặt truyền thông, nó cho thấy ảnh bìa quảng cáo nhạy cảm — yếu tố thị giác gắn trực tiếp với cá nhân lãnh đạo — được tách ra khỏi lớp vỏ công khai của nó, trong khi bài hát vẫn tiếp tục tồn tại trên nền tảng.

Ảnh bìa ban đầu của ca khúc ‘Bác Tôi’ sử dụng chân dung Tô Lâm cùng nhiều khẩu hiệu chính trị. Sau khi tranh cãi bùng nổ, phần hình ảnh này được thay đổi trên nền tảng YouTube.

Trong đời sống chính trị Việt Nam hiện đại, chữ “Bác” gần như không còn là đại từ bình thường nữa. Nó giống một biểu tượng đã được đóng khung trong lịch sử, gắn chặt với Hồ Chí Minh và toàn bộ không gian thiêng hóa xung quanh ông. Nhiều thế hệ người Việt lớn lên với cách gọi Bác Hồ như một phần mặc định. Vì vậy, khi ca khúc dùng cùng cách gọi đó cho Tô Lâm, bài hát lập tức chạm vào một vùng rất nhạy cảm mà có lẽ chính những người làm ra nó cũng không lường hết được.

Ngoài Bác Hồ, trường hợp ngoại lệ đặc biệt có lẽ là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tuy nhiên, danh xưng “Bác Giáp” xuất hiện chủ yếu từ dưới lên, từ hình ảnh một nhân vật được nhiều thế hệ người Việt, kể cả những người không quan tâm chính trị, dành tình cảm cá nhân rất lớn. Chính vì vậy, khi chữ “Bác” xuất hiện trong một ca khúc đương đại để gọi một lãnh đạo đương nhiệm, công chúng phản ứng với cả một lớp ký ức biểu tượng đã tồn tại từ trước. Với nhiều người, cách xưng hô đó là một không gian lịch sử mà rất ít nhân vật từng được bước vào.

Một bài hát được tạo ra để nâng hình ảnh lãnh đạo lại vô tình làm bật lên cảm giác về sự sùng bái cá nhân quá trực diện. Trong các hệ thống chính trị hiện đại, đặc biệt ở những quốc gia từng chứng kiến hậu quả của sự thờ phượng cá nhân trong thế kỷ 20, quyền lực thường rất cẩn thận với việc để công chúng nhìn thấy cảm giác thần tượng hóa quá lộ liễu. Một bài ca ngợi quá mức rất dễ biến thành phản tác dụng.

Nếu chính quyền để bài hát tồn tại, nó có thể bị hiểu như sự dung túng cho việc xây dựng hình tượng lãnh tụ theo hướng cá nhân hóa. Nhưng nếu xử lý quá nhanh, điều đó lại vô tình xác nhận rằng bài hát thật sự đã vượt qua một ranh giới nhạy cảm nào đó. Thành ra toàn bộ phản ứng giống hình ảnh một người vừa chạm phải vật nóng rồi lập tức rút tay lại quá nhanh, khiến mọi người xung quanh càng chú ý hơn.

‘Bác Tôi’ xuất hiện đúng trong thời đại mà giới trẻ không còn tiếp nhận nội dung theo cách người tạo ra nó mong muốn. Nếu bài hát này ra đời vào thập niên 80 hoặc 90, rất có thể nó sẽ chỉ phát trên truyền hình rồi trôi qua như hàng trăm bài nhạc tuyên truyền khác. Nhưng cộng đồng mạng ngày nay đã biến nội dung thành trò đùa một cách không ngừng nghỉ.

Nhà nước có thể đối phó phản biện hoặc kiểm soát chỉ trích nhưng rất khó xử lý cảm giác mỉa mai lan truyền trên diện rộng. Một khi cộng đồng mạng quyết định rằng thứ gì đó quá lố, nó gần như không thể quay lại trạng thái nghiêm túc ban đầu nữa. Nội dung bắt đầu sống một đời sống khác ngoài ý muốn của người tạo ra nó. ‘Bác Tôi’ từ một bài hát ca ngợi nhanh chóng bị kéo sang không gian meme. Người nghe không thể xúc động mà chỉ chia sẻ với nhau cảm giác khó xử và buồn cười.

Theo nhiều thảo luận lan truyền trên mạng, cụm từ “không đúng định hướng” được dùng để giải thích cho việc xử lý ca khúc. Dù chưa có toàn văn chỉ đạo công khai đầy đủ, cách phản ứng nhanh và đồng loạt cho thấy điều khiến người ta lo không phải âm nhạc, mà là hiệu ứng xã hội của nó. Một bài hát tưởng như vô hại bỗng tạo ra cảm giác rằng hệ thống đang mất quyền kiểm soát cách công chúng diễn giải biểu tượng quyền lực.

Trong thế kỷ trước, hệ thống có thể kiểm soát gần như hoàn toàn cách một lãnh đạo được nhìn nhận. Báo chí, truyền hình và toàn bộ thiết chế văn hóa cùng vận hành theo một hướng diễn giải thống nhất. Nhưng ngày nay, ý nghĩa cuối cùng của nội dung không còn nằm trong tay người tạo ra nó nữa mà nằm trong tay cộng đồng mạng. Và chính ở đây, câu chuyện bắt đầu chạm sang tầng sâu hơn của quyền lực và truyền thông.

Đầu năm 2026, ca sĩ Anh Tú trình diễn ca khúc ‘Thưa Đảng (Có Đảng trong tim)’ trong chương trình chính luận cấp quốc gia ‘Mãi mãi niềm tin theo Đảng’. Theo chia sẻ của chính Anh Tú, bài hát được sáng tác theo đặt hàng của chương trình và xuất phát từ quá trình nghiên cứu lịch sử Đảng cùng mong muốn bày tỏ lòng biết ơn.

Ngay sau khi chương trình phát sóng, cư dân mạng nhanh chóng gọi đây là nhạc nịnh, trong khi nhiều người khác phản bác rằng việc sáng tác ca khúc ca ngợi Đảng trong một chương trình chính luận là điều hoàn toàn bình thường. Bài hát vẫn được phát sóng và truyền thông chính thống bảo vệ.

Ca nhạc giờ đây có thể bị phân tích như mật mã chính trị. Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, nơi mọi thứ đều bị soi dưới góc độ chính trị. Một bài hát không còn chỉ là bài hát. Nó có thể là dấu hiệu của một chiến dịch truyền thông, một cú thử phản ứng dư luận hoặc một tai nạn biểu tượng. Và khi công chúng bắt đầu nghĩ theo hướng đó, toàn bộ không gian văn hóa trở nên đầy nghi ngờ.

‘Bác Tôi’ còn phản ánh một vấn đề khác của thời đại số. Một nội dung càng gây khó chịu, càng dễ gây tranh cãi. Trong môi trường đó, đôi khi một sản phẩm gây phản ứng tiêu cực lại tạo ra sức lan truyền lớn hơn nhiều sản phẩm an toàn. Điều này không có nghĩa mọi scandal đều được dàn dựng, nhưng nó cho thấy ranh giới giữa nghệ thuật, tuyên truyền và chiến lược gây chú ý ngày càng mờ đi.

Đây là khoảnh khắc mà hệ thống tuyên truyền vô tình nhận ra luật chơi đã thay đổi. Ngày xưa, quyền lực có thể dựng tượng đài rồi yêu cầu công chúng ngước nhìn. Bây giờ, người dân kéo tượng đài xuống ngang tầm mắt để kiểm tra xem nó được làm bằng gì. Càng cố tạo ra hình ảnh hoàn hảo, người ta càng muốn tìm xem đâu là phần giả tạo. Thứ khiến một hệ thống lo lắng nhất không phải là sự chống đối công khai mà là khoảnh khắc đám đông bắt đầu biến cảm giác thiêng liêng thành trò đùa.