Các Quốc Gia Đã Xóa Nợ Cho Nga
- Hồ Tri Thức
- 2 thg 7, 2025
- 9 phút đọc
Đã cập nhật: 15 thg 3
Hàng chục quốc gia đã xóa nợ cho Nga và điều đó vẫn còn gây ám ảnh đến hôm nay.
Năm 1991, Liên Xô tan rã, để lại không chỉ những mảnh vỡ chính trị và lãnh thổ, mà còn một núi nợ chồng chất. Nga, với tư cách là quốc gia kế thừa hợp pháp, tiếp nhận toàn bộ nghĩa vụ tài chính quốc tế của Liên Xô, ước tính hơn 100 tỷ USD, bao gồm các khoản vay song phương, tín dụng quốc phòng và nợ thương mại.
Đến năm 1998, Nga tuyên bố vỡ nợ. Đồng rúp sụp đổ. Hệ thống ngân hàng tê liệt. Người dân mất sạch tiền tiết kiệm. Trong lúc các thị trường tài chính toàn cầu chao đảo, các cường quốc phương Tây phải đối mặt với một câu hỏi gai góc liệu có nên để Nga hoàn toàn sụp đổ?
Ngay từ đầu thập niên 1990, các nước thuộc G7 (Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật, Anh, Hoa Kỳ) đã tái cơ cấu hơn 20 tỷ USD nợ Nga bằng cách kéo dài thời hạn trả nợ và cắt giảm lãi suất. Mục tiêu không chỉ là ổn định Nga, mà còn ngăn khủng hoảng lan rộng sang Đông Âu và Trung Á.
Khi Nga chính thức vỡ nợ vào tháng 8/1998, Câu lạc bộ Paris không áp đặt các biện pháp trừng phạt. Thay vào đó, họ triển khai gói cứu trợ khẩn cấp chưa từng có, bao gồm tái cấu trúc nợ, xóa các khoản lãi quá hạn, và hoãn trả gốc.
Trong giai đoạn 1996 - 2006, các nước thành viên Câu lạc bộ Paris đã tái cấu trúc, hoãn nợ và xóa lãi phạt cho Nga với tổng giá trị khoảng 30 tỷ USD lãi và phí trễ hạn, trong khi Nga đã trả trước khoảng 22 - 23,7 tỷ USD nợ gốc vào năm 2006.
Việc trả trước này giúp Nga tiết kiệm khoảng 7,7 tỷ USD chi phí lãi vay khi trả trước.
Câu lạc bộ Paris, gồm Mỹ, Đức, Pháp, Anh, Nhật, Canada, Úc và hơn 40 quốc gia, là tổ chức điều phối xử lý nợ giữa các quốc gia chủ nợ và các nước con nợ, chuyên cung cấp các dịch vụ tài chính như cho vay nợ tái thiết, nợ ân hạn hoặc hoãn - xoá nợ cho các nước đang mắc nợ khó trả.
Những quốc gia đã xóa nợ và lý do đằng sau hành động đó
Là chủ nợ lớn nhất, Đức có hơn 30 tỷ USD tiếp xúc tài chính với Nga. Năm 2000, Đức xóa hơn 6 tỷ USD nợ quốc phòng và cho phép thanh toán phần còn lại bằng khí đốt. Đến năm 2006, Nga đã trả hết khoản còn lại, củng cố vị thế quốc tế mới như một nền kinh tế có trách nhiệm.
Pháp ủng hộ mọi gói tái cấu trúc nợ do Câu lạc bộ Paris đề xuất. Trong suốt một thập kỷ, chính phủ Pháp đã đồng ý xóa hàng tỷ USD lãi quá hạn và phạt trễ hạn, tạo điều kiện cho Nga quay lại thị trường vốn châu Âu.
Nhật từng cho Nga vay 4,1 tỷ USD, chủ yếu là viện trợ phát triển ở vùng Viễn Đông. Sau khủng hoảng 1998, Nhật chấp thuận tái cấu trúc toàn bộ khoản nợ này, không thu bất kỳ lãi phạt nào cho đến năm 2005. Một số nhà phân tích cho rằng Tokyo hành động như vậy để kiềm chế ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc tại Siberia.
Dưới thời Tổng thống Bill Clinton, Hoa Kỳ đóng vai trò trung tâm trong các gói cứu trợ cho Nga thông qua Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới. Washington đã xóa hoặc chuyển đổi hơn 4 tỷ USD nợ trực tiếp, trong đó một phần được chuyển sang các chương trình hợp tác khoa học và không gian. Thay vì trừng phạt một nước Nga yếu ớt, Hoa Kỳ đầu tư vào sự sống sót của Nga như một trụ cột tiềm năng trong trật tự hậu chiến tranh lạnh.
Năm 2006, Nga chính thức trả hết 23,7 tỷ USD nợ còn lại cho Câu lạc bộ Paris, phần lớn bằng tiền mặt thu từ xuất khẩu dầu khí.
Đổi lại, Câu lạc bộ Paris xóa toàn bộ lãi phạt và nợ chậm trả, với tổng giá trị khoảng 30 tỷ USD. Đây được coi là một trong những thỏa thuận xóa nợ lớn nhất lịch sử tài chính toàn cầu, giúp Nga hoàn toàn thoát khỏi vòng kiểm soát IMF.
Hậu trường của quyết định tha thứ tài chính cho Nga là một nỗi sợ sâu xa, vì nếu Nga sụp đổ hoàn toàn như Nam Tư, ai sẽ kiểm soát kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới?
Nhiều báo cáo mật từ thập niên 1990 đã lưu ý đến kịch bản các tướng lĩnh bất mãn có thể chiếm kho vũ khí hạt nhân chiến thuật, bán cho khủng bố hoặc các nhóm nổi dậy. Vũ khí sinh học và hóa học từ thời Liên Xô có thể rơi vào tay các thế lực ngoài kiểm soát. Một cuộc nội chiến Nga có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền ở Trung Á, Bắc Cực, và thậm chí châu Âu.
Việc xóa nợ, vì vậy, được coi là lá chắn tài chính nhằm tránh một kịch bản “Chernobyl địa chính trị”.
Tổng thống Vladimir Putin từng nhiều lần nhấn mạnh rằng Nga luôn tôn trọng nghĩa vụ tài chính và không bao giờ trốn nợ như một số quốc gia khác.
Trong một cuộc họp báo tháng 2/2007, ông Putin tuyên bố Nga đã trả gần như toàn bộ nợ của mình, bao gồm cả nợ của các nước cộng hòa thuộc Liên Xô, và lưu ý rằng dự trữ ngoại hối đã tăng đáng kể, từ 12 tỷ USD lên hơn 303 tỷ USD, cho thấy tình hình tài chính của Nga được cải thiện.
Trước đó, trong các cuộc thảo luận vào tháng 4/2006, Nga đã tuyên bố ý định trả toàn bộ nợ của Câu lạc bộ Paris và xem xét các đề xuất sử dụng doanh thu từ dầu mỏ để trả nợ trước hạn, một thông điệp được ông Putin lặp lại tại một diễn đàn kinh doanh với Thủ tướng Đức Angela Merkel ở Tomsk, Nga.
Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cũng từng ám chỉ rằng việc các nước xóa nợ cho Nga là hành động công nhận vai trò lịch sử của Nga trong trật tự thế giới mới.
Giả thuyết nếu thế giới không xóa nợ cho Nga từng được tranh luận trong các vòng họp kín của IMF, NATO và G7. Kịch bản đầu tiên được nhắc đến là nguy cơ Nga tuyên bố vỡ nợ toàn diện và rút khỏi hệ thống tài chính quốc tế. Sau khi Liên Xô sụp đổ, Nga kế thừa phần lớn nghĩa vụ nợ nước ngoài của khối Xô Viết. Các nhà hoạch định chính sách lo ngại Moscow có thể chọn con đường vỡ nợ triệt để. Điều này không chỉ khiến Nga mất khả năng tiếp cận tín dụng quốc tế mà còn có thể dẫn tới việc nước này rút khỏi các chuẩn mực tài chính toàn cầu mới hình thành sau Chiến tranh Lạnh. Một quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới nhưng bị cô lập tài chính được xem là kịch bản rủi ro cao đối với ổn định toàn cầu.
Hệ quả kinh tế - xã hội trong nước Nga cũng được dự đoán sẽ cực kỳ nghiêm trọng. Trong các báo cáo nội bộ thời kỳ đó, nhiều chuyên gia cho rằng nếu dòng vốn hỗ trợ và tái cơ cấu nợ bị cắt đứt, chính phủ Nga có thể mất khả năng chi trả cho các hệ thống phúc lợi cơ bản. Hệ thống y tế công cộng, lương hưu và giáo dục vốn đã suy yếu sau sự sụp đổ của nền kinh tế kế hoạch có nguy cơ sụp đổ hoàn toàn. Khi các khoản lương hưu không được trả và các bệnh viện thiếu ngân sách hoạt động, bất ổn xã hội có thể bùng phát trên diện rộng. Những cuộc đình công, biểu tình hoặc bạo loạn do khủng hoảng đời sống khi đó được xem là khả năng thực tế trong các kịch bản phân tích.
Sự trở lại của các lực lượng cực đoan trong chính trường Nga là một mối lo khác. Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế sâu sắc, các nhà phân tích phương Tây dự đoán cử tri Nga có thể quay lại ủng hộ những lực lượng hứa hẹn khôi phục hệ thống cũ hoặc theo đuổi đường lối dân tộc chủ nghĩa cứng rắn. Điều này bao gồm khả năng Đảng Cộng sản Liên bang Nga hoặc các phong trào chính trị cực đoan giành được quyền lực thông qua bầu cử hoặc biến động chính trị. Từ góc nhìn chiến lược của NATO, nguy cơ một chính phủ Nga chống phương Tây, xuất hiện từ sự sụp đổ kinh tế, được xem là đe dọa nghiêm trọng đối với trật tự hậu Chiến tranh Lạnh.
Các nhà kinh tế lo ngại hiệu ứng domino đối với hệ thống tài chính quốc tế. Thời điểm đó, nhiều ngân hàng châu Âu — đặc biệt ở Pháp, Đức và Áo — có mức độ tiếp xúc đáng kể với các khoản nợ của Liên Xô và Nga. Nếu Nga vỡ nợ toàn diện, các khoản vay này có thể trở thành nợ xấu, gây áp lực lớn lên hệ thống ngân hàng phương Tây. Khủng hoảng tín dụng có thể lan sang Đông Âu và Trung Á, nơi nhiều nền kinh tế vẫn gắn chặt với Nga qua thương mại, năng lượng và hệ thống tài chính. Một chuỗi phá sản hoặc khủng hoảng ngân hàng khu vực khi đó được xem là rủi ro thực sự, có thể làm chậm quá trình ổn định kinh tế của toàn bộ không gian hậu Liên Xô.
Những kịch bản giả định này cho thấy vấn đề nợ của Nga trong thập niên 1990 không chỉ là một câu chuyện tài chính thuần túy. Trong các cuộc thảo luận chiến lược của IMF, NATO và G7, nó được nhìn nhận như một yếu tố có khả năng định hình toàn bộ cấu trúc an ninh và kinh tế của thế giới hậu Chiến tranh Lạnh. Việc tái cơ cấu và giảm nợ cho Nga, vì thế, không chỉ nhằm cứu một nền kinh tế đang khủng hoảng mà còn nhằm ngăn chặn một chuỗi bất ổn chính trị và tài chính có thể lan rộng trên quy mô toàn cầu.
Tóm lại, chi phí để cứu Nga thấp hơn rất nhiều so với chi phí để dập tắt hậu quả từ một nước Nga sụp đổ.
Sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine năm 2022, các nước từng xóa nợ cho Nga bắt đầu nhìn lại quyết định của mình.
Các nghị sĩ đảng Xanh và Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo của Đức đã công khai đặt câu hỏi về cách phương Tây đã xử lý quan hệ tài chính với Nga trong giai đoạn hậu Liên Xô. Họ cho rằng chính sách hỗ trợ tài chính khi đó được xây dựng dựa trên giả định rằng Nga sẽ tiếp tục hội nhập sâu hơn vào trật tự kinh tế toàn cầu.
“Chúng ta đã hành động với niềm tin rằng hỗ trợ kinh tế sẽ giúp Nga trở thành một đối tác ổn định,” một nghị sĩ Đức trong ủy ban đối ngoại Bundestag nhận định trong một phiên điều trần. “Nhìn lại, nhiều người trong chúng tôi buộc phải thừa nhận đó có thể là một sai lầm chiến lược.”
Giới phân tích quốc phòng Hoa Kỳ cho rằng các quyết định tài chính của phương Tây trong thập niên 1990 và đầu những năm 2000 đã góp phần tạo điều kiện cho Nga phục hồi nền kinh tế nhanh hơn dự kiến. Khi ngân sách nhà nước ổn định trở lại trong thập niên 2000, Moscow có thêm nguồn lực để hiện đại hóa quân đội. Một chuyên gia nhận xét rằng “một phần sức mạnh quân sự Nga hôm nay là từ những đồng USD từng được tha thứ”.
Pháp và Nhật giữ im lặng chính thức, nhưng truyền thông bắt đầu khơi lại các thương vụ tài chính giai đoạn 1996 - 2006.
Tuy nhiên, không có quốc gia nào đòi lại khoản nợ từng được xóa. Trong địa chính trị, một lần tha thứ là vĩnh viễn.
Thế giới từng tha thứ cho Nga. Họ làm điều đó không phải vì Nga xứng đáng, mà vì sự ổn định toàn cầu đòi hỏi một nước Nga không bị nghiền nát. Nhưng khi Nga ngày nay ngày càng xa rời phương Tây, can thiệp quân sự, phá hoại mạng lưới dân chủ toàn cầu, thì có lẽ sự tha thứ ấy chỉ là khoản đầu tư cho một mối đe dọa lớn hơn.
Bình luận