Facebook - Thuật Toán Kiểm Duyệt Thầm Lặng Nguy Hiểm

Khi sự im lặng được điều khiển bằng mã nguồn và quyền lực kỹ thuật số trở thành một công cụ thao túng sự thật.

NẾU BẠN TỪNG vào theo dõi trang Facebook của các cơ quan nhà nước Việt Nam có lẽ bạn sẽ để ý một điều lạ lùng là các bài đăng có thể hiển thị hàng trăm bình luận, nhưng khi nhấn vào chỉ thấy vài lời khen ngợi vu vơ, thậm chí không thấy gì ngoài đường dẫn đến bài đọc trên trang web. Mọi phản hồi mang tính chất chất vấn, chỉ trích hay thảo luận nghiêm túc gần như đều bị ẩn.

Đây không phải là một sự cố kỹ thuật. Hiện tượng này đã được người dùng ghi nhận suốt nhiều năm qua. Đặc biệt, trong các thời điểm nhạy cảm như mùa dịch COVID‑19, các vụ bắt giữ nhà hoạt động, hay các cuộc biểu tình môi trường, việc bình luận tàng hình xảy ra tràn lan, không chỉ trên các bài đăng của chính quyền, mà còn cả ở các trang liên kết như báo chí nhà nước, tổ chức đoàn thể, và các KOL có quan hệ chính trị.

Điều đáng lo là có phải Facebook phối hợp với các chính quyền để ẩn tiếng nói bất đồng? Chức năng nào đã cho phép việc này diễn ra, và tại sao người dùng không bao giờ được thông báo?

Năm 2021, Frances Haugen, một cựu quản lý sản phẩm tại Facebook, đã đứng ra tố cáo Meta, cho rằng các thuật toán của nó rất nguy hiểm. Cô rò rỉ hàng ngàn trang tài liệu nội bộ, tiết lộ về một nền tảng đặt tăng trưởng và lợi nhuận lên trên đạo đức và sự an toàn.

“Facebook luôn biết rằng hệ thống của họ làm tổn thương người dùng, nhưng họ từ chối sửa chữa vì điều đó ảnh hưởng đến lợi nhuận,” Haugen điều trần tại Thượng viện Hoa Kỳ.

Cô cũng chỉ ra rằng hệ thống kiểm duyệt của Facebook không minh bạch, và có cơ chế đặc quyền cho người nổi tiếng, chính trị gia, và các tài khoản có lợi ích chiến lược thông qua chương trình XCheck. Trong khi đó, bình luận của người dùng bình thường có thể bị ẩn, hạ cấp độ hiển thị, hoặc bị đánh dấu sai lệch mà không hề có cơ hội kháng nghị thực sự.

Frances Haugen, cựu quản lý sản phẩm của Facebook, tố giác Facebook trong buổi điều trần trước Ủy ban Thượng viện Hoa Kỳ, ngày 5/10/2021. Ảnh: Drew Angerer

Frances Haugen không phải là tiếng nói duy nhất từ bên trong. Sophie Zhang, một cựu nhà khoa học dữ liệu khác của Facebook, đã công bố rằng Facebook đã phớt lờ việc các chính phủ độc tài dùng nền tảng này để thao túng dư luận.

“Tôi từng thấy những chiến dịch giả mạo tài khoản khổng lồ ở Honduras, Azerbaijan… được vận hành trong nhiều tháng mà không bị xử lý,” Zhang tiết lộ Facebook cho phép một người dùng thiết lập và sử dụng hàng trăm tài khoản để thích và bình luận nội dung.

Sophie Zhang, cựu nhân viên chống gian lận tương tác giả mạo tại Facebook, tuyên bố Facebook đã để cho hoạt động tương tác giả mạo làm sai lệch nền chính trị toàn cầu. Ảnh: ABC News

Yaël Eisenstat, cựu lãnh đạo bộ phận bảo vệ bầu cử của Facebook, cho biết mọi cảnh báo nội bộ đều bị gạt đi.

“Facebook không thực sự muốn bảo vệ sự thật. Họ chỉ muốn bảo vệ hình ảnh,” Eisenstat nói trong một podcast năm 2022.

Cả ba đều khẳng định việc kiểm duyệt không chỉ là vấn đề thuật toán, mà là kết quả của lựa chọn đạo đức có chủ đích.

Yaël Eisenstat, cựu lãnh đạo bộ phận bảo vệ bầu cử của Facebook, cho biết Facebook đã luôn biết về vấn đề thông tin sai lệch trong nhiều năm, tại Hội nghị thượng đỉnh Concordia, tháng 9/2021. Ảnh: Riccardo Savi

Hiện tượng một bài đăng trên Facebook hiển thị con số hàng trăm bình luận nhưng phần nội dung lại trống rỗng là kết quả của nhiều lớp lọc chồng lên nhau. Mặc định, Facebook sắp xếp bình luận theo chế độ “Most Relevant”, ưu tiên những phản hồi được cho là phù hợp nhất dựa trên thuật toán tương tác, đồng thời đẩy phần lớn các bình luận còn lại xuống vùng ẩn.

Bên cạnh đó, quản trị viên trang có thể kích hoạt bộ lọc từ khóa, chặn người dùng nhất định, hoặc yêu cầu duyệt thủ công, chọn chế độ “ẩn bình luận chứa từ khóa cụ thể” mà không cần thông báo cho người đăng. Điều này có thể bị lạm dụng, ví dụ như ẩn tất cả bình luận chứa từ “tự do”, “tham nhũng”; lọc bỏ những phản hồi tiêu cực trong các chiến dịch truyền thông chính trị, khiến nhiều bình luận tồn tại về mặt số liệu nhưng không được hiển thị công khai. Hệ thống AI của Facebook cũng tự động che giấu những nội dung bị đánh giá là spam, lặp lại, hoặc kém chất lượng, đôi khi quá tay đến mức nuốt trọn cả những trao đổi bình thường. Trong một số trường hợp khác, lỗi kỹ thuật như bộ nhớ cache của trình duyệt, xung đột ứng dụng, hay sự cố đồng bộ dữ liệu có thể khiến giao diện không tải được bình luận dù con số vẫn tăng. Ngay cả khi người dùng chuyển sang chế độ “All Comments” vẫn thấy các bình luận bị giấu đi trong một khoảng im lặng trống rỗng của thuật toán kiểm duyệt.

Không gian mạng ngày nay không còn là thứ yếu. Đó là nơi vận động xã hội, nơi công chúng tranh luận, nơi người dân giám sát quyền lực. Khi các chính quyền (hoặc bất kỳ tổ chức quyền lực nào) có thể tác động lên nền tảng như Facebook để che đậy phản hồi từ dân chúng, dù thông qua thuật toán, chính sách nội bộ hay quan hệ hợp tác, thì ta không còn sống trong một hệ sinh thái tự do thông tin nữa. Khi không ai còn thấy bình luận của bạn, bạn sẽ tưởng mình đang đơn độc. Và đó là lúc sự thật chết dần trong cảm giác không ai nghe mình nói.

Zeynep Tufekci, nhà xã hội học và là giáo sư tại Đại học Princeton, từng chỉ ra rằng Facebook không chỉ là một nền tảng mạng xã hội đơn thuần, mà đã trở thành một cỗ máy giám sát quy mô cực lớn khi thu thập và phân tích dữ liệu người dùng để điều chỉnh mọi thứ trên News Feed và quảng cáo đến mức họ có nhiều thông tin về bạn hơn những gì bạn có thể tưởng tượng vì hệ thống thu thập dữ liệu từ hoạt động trực tuyến, pixel theo dõi trên web, thậm chí cả dữ liệu mua bán ngoài Facebook để hiểu rõ thói quen, sở thích và điểm yếu của từng cá nhân nhằm giữ bạn ở lại lâu hơn và bán các phân khúc quảng cáo hiệu quả hơn.

“Bạn không cần kiểm duyệt lời nói, nếu bạn có thể khiến nó trở nên vô hình,” Tufekci nhấn mạnh.

Cách Facebook điều chỉnh hiển thị nội dung dựa trên thuật toán tối ưu hóa tương tác thay vì hiển thị tất cả bình luận hay quan điểm, tạo ra một dạng kiểm duyệt mềm hoặc kiểm soát thông tin, không nhất thiết là do con người xử lý mà do thuật toán đánh giá giá trị tương tác, dẫn đến việc những nội dung quan trọng bị chìm lấp hoặc không đến được với người dùng, dù chúng tồn tại trên hệ thống. Khi thuật toán quyết định thứ ta nhìn thấy, chúng cũng âm thầm quyết định thứ ta suy nghĩ.

Zeynep Tufekci cảnh báo về kiểm duyệt và đàn áp trong thời đại kỹ thuật số, tại Trung tâm Triển lãm Thương mại Munich, Đức, ngày 23/10/2019. Ảnh: Felix Hörhager

Tự do biểu đạt mà không có quyền được lắng nghe là một hình thức giam lỏng tinh thần. khi bạn có thể nói ra điều mình nghĩ, nhưng thuật toán và cơ chế lọc nội dung khiến lời nói đó không bao giờ đến được với người khác, thì quyền tự do ấy thực chất không được bảo đảm một cách đầy đủ. Việc dữ liệu của bạn bị thu thập và sử dụng trong các hệ thống mà bạn không hoàn toàn hiểu hoặc kiểm soát, cùng với những gây hạn chế hiển thị mà không minh bạch lý do, chính là những mảng tranh luận mà Tufekci cảnh báo về quyền riêng tư, kiểm duyệt và sức mạnh của các nền tảng công nghệ lớn.

Meta đã đối mặt với hàng chục vụ kiện trên khắp thế giới. Tại Mỹ, họ bị kiện vì để thuật toán thúc đẩy nội dung cực đoan liên quan đến vụ bạo loạn Điện Capitol 6/1. Tại Myanmar, các nhóm nhân quyền cáo buộc Facebook tiếp tay cho diệt chủng người Rohingya bằng cách không kiểm soát ngôn từ thù hận, rồi sau đó lại ẩn tiếng nói phản biện. Tại Kenya, cựu nhân viên Facebook kiện công ty về điều kiện lao động tồi tệ trong việc kiểm duyệt nội dung cho thị trường Châu Phi, tiết lộ áp lực phải xử lý tin giả nhưng đồng thời tránh đụng chạm chính quyền địa phương. Daniel Motaung cáo buộc rằng anh và các đồng nghiệp bị buộc phải kiểm duyệt nội dung tàn bạo mà không được thông báo đầy đủ trước, mức lương rất thấp, và không có hỗ trợ tâm lý thích hợp, dẫn tới nhiều người trong số họ sau này bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác. Motaung bị sa thải vì lên tiếng về việc thành lập công đoàn để đấu tranh cho quyền lợi.

Facebook ngày nay là một thế giới kỹ thuật số có người gác cổng và có những cánh cửa mà chỉ một số người biết mở. Khi những tiếng nói nhỏ bé nhất lên tiếng vì công lý, quyền con người, hay chỉ đơn giản là nêu quan điểm khác bị dập tắt trong thầm lặng bởi một hệ thống vô hình, thì chúng ta không còn đang tranh luận trong một xã hội tự do mà chỉ đang nói chuyện với chính mình qua một tấm gương do người khác thiết kế, và chúng ta sẽ phải đứng bên ngoài trong tiếng vọng của chính mình.