Nghệ Sĩ Bán Linh Hồn Để Nổi Tiếng

Rất nhiều nghệ sĩ đã bán linh hồn để đổi lấy danh vọng, chỉ để rồi trở thành nô lệ của ngành công nghiệp giải trí.

Nhạc công blues Robert Johnson, khoảng năm 1930. Ảnh: Delta Haze Corporation / Phục chế màu bởi Kami Dayo

TRONG GIỚI NGHỆ THUẬT, cụm từ “bán linh hồn” thường được dùng để chỉ việc nghệ sĩ sẵn sàng hy sinh giá trị đạo đức, sức khỏe, cuộc sống cá nhân… để đổi lấy tiền bạc, danh vọng, mối quan hệ. Nếu tiếp cận khái niệm này một cách nghiêm túc, bán linh hồn không phải là một giao ước siêu nhiên với quỷ dữ. Nó là một ẩn dụ tàn nhẫn nhưng chính xác về việc nghệ sĩ buộc phải từ bỏ giá trị, niềm tin và quyền tự quyết của bản thân để đổi lấy sự tồn tại trong giới giải trí.

Câu chuyện thỏa thuận với quỷ nổi tiếng nhất bắt nguồn tại vùng đồng bằng Mississippi. Robert Johnson, một nhạc công blues trẻ tuổi, vụng về và không mấy nổi bật, đã biến mất một thời gian. Khi quay trở lại, ông chơi guitar với trình độ khiến những người từng biết ông phải sững sờ. Kỹ thuật phức tạp, cách luyến láy kỳ dị, cảm giác u uẩn và ám ảnh trong tiếng đàn vượt xa những gì một người tự học bình thường có thể đạt tới trong thời gian ngắn. Dân gian truyền miệng rằng Robert Johnson đã đến một ngã tư đường vào lúc nửa đêm, nơi một thực thể siêu nhiên xuất hiện, lên dây đàn cho ông, và đổi lại là linh hồn của ông. Trong văn hóa dân gian Mỹ gốc Phi, ngã tư đường là nơi giao nhau giữa lựa chọn và số phận, giữa con đường an toàn và con đường đánh đổi tất cả. Từ đó, Johnson có được tài năng phi thường nhưng với điều kiện là cuộc đời ông sẽ ngắn ngủi, đầy bất an.

Trong bối cảnh xã hội Mỹ đầu thế kỷ 20, một người đàn ông da màu, nghèo, ít học, đột nhiên sở hữu tài năng vượt trội và để lại dấu ấn bất tử đòi hỏi một lời giải thích vượt ra ngoài logic xã hội lúc bấy giờ. Thỏa thuận với quỷ dữ trở thành cách để lý giải sự bất thường ấy.

Chính Johnson cũng góp phần nuôi dưỡng huyền thoại. Ông không phủ nhận, thậm chí còn gieo rắc các hình ảnh ma mị dày đặc trong các ca khúc như ‘Cross Road Blues’, ‘Me and the Devil Blues’, hay ‘Hellhound on My Trail’, như thể chấp nhận vai trò kẻ đã bước qua ranh giới cấm.

Thế nhưng, cuộc đời Robert Johnson thực sự là một chuỗi bi kịch. Ông sống lang bạt không nhà cửa, không gia đình ổn định, thường xuyên chìm trong rượu và các mối quan hệ phức tạp. Cái chết của ông ở tuổi 27, trong hoàn cảnh mờ ám, có thể do bị đầu độc đã khép lại câu chuyện để trở thành huyền thoại. Johnson đã đạt được thứ ông khao khát nhưng không sống đủ lâu để tận hưởng nó một cách trọn vẹn.

Câu chuyện về Robert Johnson dạy rằng xã hội luôn gán cho tài năng cực đoan một cái giá, và rằng những con người chạm tới ranh giới vĩ đại thường không được phép sống một đời bình thường. Giống như huyền thoại Faust trong văn học châu Âu — một học giả tài năng ký khế ước với quỷ Mephistopheles để đổi linh hồn để lấy tri thức, khoái lạc và quyền năng vượt trội — Johnson trở thành biểu tượng cho nỗi ám ảnh bất cứ điều gì quá vĩ đại để đạt được đều phải trả giá. Và thứ bị lấy đi sau cùng luôn là chính cuộc đời người nghệ sĩ.

Trong showbiz, quá trình thương mại hóa nghệ sĩ diễn ra một cách gần như vô hình. Một nghệ sĩ không chỉ bán âm nhạc hay phim ảnh. Họ bán hình ảnh cơ thể, câu chuyện đời tư, cá tính, phát ngôn, quan điểm chính trị, thậm chí cả sự tổn thương, khủng hoảng tinh thần.

Từ thời điểm ký hợp đồng, công ty quản lý không nhìn nghệ sĩ như một cá nhân có đời sống riêng. Họ nhìn nghệ sĩ như một tài sản có khả năng sinh lợi, một thương hiệu có thể điều chỉnh, tái cấu trúc, miễn là còn tạo ra doanh thu. Chính đội ngũ đứng sau là bên chủ động đẩy nghệ sĩ vào những hình ảnh gây sốc nhằm tạo ra thảo luận, thảo luận tạo ra lượt xem, lượt xem tạo ra tiền. Họ hiểu rõ khán giả không chỉ nghe nhạc hay xem phim mà còn tiêu thụ đời sống cá nhân của nghệ sĩ. Sự tò mò bóc trần và phán xét đã tạo ra áp lực buộc nghệ sĩ phải liên tục phô bày, vượt ranh giới, hoặc tự biến mình thành một phiên bản cực đoan hơn để không bị lãng quên.

Emily Ratajkowski ban đầu từ chối vai diễn trong MV ‘Blurred Lines’. Nhưng sau khi đạo diễn giải thích và thuyết phục, cô đồng ý và xuất hiện gần như khỏa thân, trong đó ca sĩ Robin Thicke được cho là đã sờ ngực trần của cô mà không được sự đồng ý. Cô thừa nhận không muốn bị gắn liền với hình ảnh này và cảm thấy áp lực mỗi lần nhắc lại video đó, dù đó là bước đệm lớn cho sự nghiệp của mình. Càng trưởng thành, cô càng nhìn lại sự việc với góc độ phức tạp, nói về quyền kiểm soát cơ thể và cách ngành công nghiệp khai thác hình thể phụ nữ.

“Tôi từng cảm thấy mình bị biến thành đối tượng và bị giới hạn bởi vị trí của mình trong thế giới như một biểu tượng tình dục,” Emily viết trong hồi ức ‘My Body’, chỉ ra hệ thống định giá cơ thể phụ nữ là tài sản thương mại.

Helen Thanh Đào cũng bị đội ngũ khai thác hình ảnh cá nhân vì áp lực cạnh tranh. Cô từng bày tỏ việc công ty đã liên hệ và dàn xếp, tạo điều kiện tung ảnh nóng lên mạng để gây chú ý, đẩy mạnh hình ảnh của cô trên báo. Một lời thú nhận cho thấy việc tận dụng cơ thể trong ngành giải trí không đơn thuần là lựa chọn cá nhân, mà là sự đánh đổi quyền kiểm soát bản thân trong cấu trúc thị trường.

Khi Miley Cyrus chuyển từ hình tượng teen-pop ngây thơ sang phong cách nổi loạn, cực kỳ khiêu dâm, cô nhận nhiều chỉ trích và được xem là bước đi mang tính chiến lược thương mại hơn là thuần túy nghệ thuật. Đây là áp lực xây dựng hình tượng gợi dục trong thị trường người lớn, không hẳn xuất phát từ con người thật của Miley mà từ nhu cầu phục vụ công chúng để đạt doanh số và đẩy tên tuổi lên cao hơn.

Trong lịch sử văn hóa đại chúng, hình ảnh quỷ dữ và nghi lễ đã được sử dụng rất sớm từ opera châu Âu, ballet, kịch Shakespeare cho đến âm nhạc hiện đại. Chúng tồn tại để kích hoạt phản xạ cảm xúc sợ hãi, tò mò. Trong một thị trường giải trí bão hòa, những biểu tượng gây sốc trở thành công cụ hiệu quả để chiếm lĩnh truyền thông.

Như Jay-Z hay Beyoncé thường xuyên bị lôi vào các thuyết âm mưu thờ phụng Satan vì giơ tay tạo thành biểu tượng tam giác trong các buổi hòa nhạc, ám chỉ biểu tượng quyền lực tối cao Con Mắt Quan Phòng được cho là của hội kín Illuminati. Tuy nhiên, không có bằng chứng thực tế hay pháp lý nào cho thấy các nghệ sĩ này bán linh hồn rồi tham gia vào các hội nhóm bí ẩn hay hoạt động siêu nhiên. Jay-Z đã nhiều lần phản bác trực tiếp những suy đoán đó, giải thích đây là ẩn dụ quyền lực về giai cấp và văn hóa trong chủ nghĩa tư bản. Khi nghệ sĩ bước vào tầng quyền lực thượng lưu phải chơi theo luật của giới tài chính và truyền thông, phải chấp nhận bị giám sát, bóp méo hình ảnh, phải thỏa hiệp để đổi quyền tiếp cận vốn, hệ thống phân phối, ảnh hưởng. Trong một cuộc phỏng vấn khi quảng bá cuốn sách ‘Decoded’, anh chia sẻ rằng những lời đồn xoay quanh những lý thuyết huyền bí thường là phản ứng của công chúng trước thành công khó giải thích thay vì công nhận sự chăm chỉ và tài năng.

Từ góc độ diễn xuất, những nghệ sĩ này chỉ đang khắc áp lực cực độ mà họ phải hy sinh để đổi lấy danh vọng. Đừng quên, nhiều hình tượng sáng tạo mà các nghệ sĩ sử dụng để thể hiện bản thân trong âm nhạc chỉ là hư cấu. Nicki Minaj từng giải thích rằng những yếu tố u ám và có phần huyền bí trong lời bài hát khiêu khích và phong cách thời trang táo bạo của cô được sử dụng để thách thức xã hội và tạo nên một tuyên bố nghệ thuật.

Dẫu vậy, những gì khán giả nhìn thấy trên sân khấu các concert lớn đầy những hình ảnh mang màu sắc tà giáo lại rất đáng lo ngại. Tại lễ trao giải Grammy 2023, Sam Smith xuất hiện trong không gian gợi địa ngục kèm trang phục đỏ - đen. Ngay cả Taylor Swift cũng sử dụng hình ảnh phù thủy trong ca khúc ‘Willow’. Đó là bằng chứng cho thấy giới giải trí đang bình thường hóa những thực hành hắc ám.

Sam Smith biểu diễn tại lễ trao giải Grammy lần thứ 65 tại Los Angeles, California, ngày 5/2/2023. Ảnh: Timothy Norris

Khi phát hành ‘Montero (Call Me By Your Name)’, Lil Nas X sử dụng ma quỷ như chiến lược truyền thông có ý thức. So với những nghệ sĩ khác, Lil Nas X đại diện cho thế hệ hiểu rất rõ luật chơi và không che giấu ý đồ của mình. Anh không bán linh hồn theo nghĩa bị lôi kéo vào bóng tối, mà chủ động sử dụng chính biểu tượng bị coi là cấm kỵ để giành quyền kiểm soát câu chuyện. Nhưng cái giá của sự chủ động đó là việc tên tuổi liên tục bị đẩy lên cực đoan, buộc phải ngày càng sốc hơn để duy trì sự chú ý trong một thị trường không khoan nhượng. Anh không bị động, nhưng sự nổi loạn cũng bị đóng gói và phân phối như một sản phẩm.

Một trong những hiểu lầm lớn nhất của công chúng là cho rằng bán linh hồn luôn gắn với nghi lễ đen tối, hay các biểu tượng quỷ dữ. Thế nhưng những cuộc đánh đổi phổ biến nhất lại là quyền kiểm soát hình ảnh đến cách bản sắc bị tiêu thụ. Sự phản bội lý tưởng không phải là lựa chọn cá nhân của nghệ sĩ mà là hệ quả của một cấu trúc buộc nghệ sĩ phải chấp nhận những điều họ không mong muốn để duy trì con đường sự nghiệp.

Trong một game show thử thách mang tính giải trí, Hustlang Robber, một rapper từng đại diện cho khí chất nam tính, đường phố, nay xuất hiện trong hình ảnh diêm dúa lệch với kỳ vọng mà công chúng đã gán cho anh.

“Này chơi game bạn ơi. Còn vì tiền, vì fame thì chuẩn luôn. Mình phải đi làm,” Robber đáp trả thẳng thừng phản ứng dữ dội của cộng đồng.

Câu trả lời rằng anh phải đi làm “vì tiền, vì fame” vô tình thú nhận rapper bước chân vào không gian truyền hình thực tế buộc phải chấp nhận một thị trường nơi mọi biểu cảm đều có thể bị khai thác như nội dung giải trí. Áp lực kinh tế và sự gò bó trong hợp đồng biến việc “đi làm” thành hy sinh một phần con người nghệ sĩ.

Robber biểu diễn trên sân khấu trong chương trình ‘Anh Trai Say Hi 2025’, tập 10. Ảnh: Vie Channel

Danh tiếng có thể đến rất nhanh, đôi khi chỉ sau một khoảnh khắc được dàn dựng đúng thời điểm. Nhưng cái giá của việc phản bội bản thân hiếm khi lộ diện ngay lập tức. Nó đến âm thầm, bắt đầu bằng sự suy kiệt tinh thần. Nghệ sĩ sống trong trạng thái luôn phải diễn, phải duy trì một hình ảnh đã được đóng khung bởi thị trường và kỳ vọng công chúng. Mỗi lần xuất hiện đều là một lần tự xa rời cảm xúc thật.

Dần dần, ranh giới giữa con người thật và vai diễn bị xóa nhòa. Nghệ sĩ bắt đầu rơi vào rối loạn danh tính, không còn chắc chắn đâu là suy nghĩ của chính mình, đâu là lời thoại được lặp lại đủ lâu để trở thành thói quen. Khi nghệ thuật không còn xuất phát từ nhu cầu nội tâm mà trở thành nghĩa vụ phải hoàn thành, khả năng sáng tạo cũng cạn kiệt theo. Âm nhạc, diễn xuất, hay bất kỳ hình thức biểu đạt nào khác không còn là tiếng nói cá nhân, mà chỉ là sản phẩm được giao hàng đúng hạn.

Britney Spears là ví dụ kinh điển nhất của một nghệ sĩ đánh mất quyền tự chủ cá nhân trong khi vẫn duy trì hình ảnh ngôi sao hoàn hảo. Bị đặt dưới chế độ giám hộ của cha cô suốt 13 năm, bị kiểm soát từ ngoại hình, âm nhạc, lịch trình, phát ngôn cho đến đời sống riêng tư, cô dần rơi vào trạng thái không còn phân biệt đâu là con người thật, đâu là nhân vật mà công chúng yêu cầu. Những phát ngôn sau này của Britney cho thấy cô từng không được phép nói “không”, không được quyết định cơ thể hay sự nghiệp của chính mình.

Kanye West (Ye) nhiều lần công khai nói về việc bán linh hồn như một ẩn dụ cho việc đánh đổi sự ổn định tinh thần, đời sống cá nhân và các mối quan hệ để đạt quyền lực sáng tạo và vị trí tối thượng trong văn hóa đại chúng. Qua các giai đoạn, anh liên tục thay đổi danh xưng, thậm chí phủ nhận những phát ngôn trước đó của chính mình. Sự rối loạn danh tính ở đây thể hiện qua việc không còn ranh giới ổn định giữa con người cá nhân, nhân vật biểu diễn và biểu tượng truyền thông. Khi danh tiếng vượt quá khả năng kiểm soát, bản ngã bị xé nhỏ thành nhiều phiên bản mâu thuẫn, dẫn đến sự sa sút tinh thần nghiêm trọng.

“Tôi đã bán linh hồn cho quỷ dữ, đó là một thỏa thuận tồi tệ. Ít nhất thì nó cũng đi kèm với vài món đồ chơi giống như trong suất ăn Happy Meal,” Kanye rap trong ‘Eyes Closed’.

Amy Winehouse từng nhiều lần khẳng định cô không muốn trở thành ngôi sao đại chúng, không muốn sống dưới ánh đèn soi mói. Tuy nhiên, thành công quá nhanh đã buộc cô phải mang trên mình hình ảnh “thiên tài tự hủy” mà truyền thông không ngừng dựng lên. Việc biến nỗi đau cá nhân và tổn thương tinh thần thành sản phẩm giải trí khiến Amy dần đánh mất khả năng sống như một con người bình thường. Rối loạn danh tính của cô thể hiện ở việc âm nhạc trở thành gánh nặng. Cái chết của Amy đến từ việc bị biến thành một cỗ máy tiêu thụ hình ảnh, không còn lối thoát khỏi hình tượng.

Với G-Dragon, thứ anh bán là tuổi trẻ để trở thành một biểu tượng hoàn hảo của ngành công nghiệp idol. Làm việc từ nhỏ, G-Dragon không còn được phép lớn lên một cách tự nhiên. Không có đời sống riêng đúng nghĩa và quyền được tồn tại như một con người bình thường. Mỗi giai đoạn phát triển cá nhân đều bị cắt gọt để phục vụ hình ảnh công chúng.

“Tôi không chắc G-Dragon là tôi, hay tôi chỉ đang đóng vai G-Dragon quá lâu,” G-Dragon từng nói.

Sự đánh đổi đó tạo ra một dạng rối loạn danh tính đặc thù của nghệ sĩ thần tượng. G-Dragon không sụp đổ vì sa ngã, mà vì đã bị yêu cầu trở thành biểu tượng quá sớm, quá lâu, và quá hoàn hảo. Những biểu hiện bất ổn về cảm xúc, sự mâu thuẫn trong hình ảnh, các giai đoạn thu mình, gián đoạn sáng tạo và khủng hoảng tinh thần của G-Dragon là hậu quả logic của việc sống quá lâu trong vai trò một biểu tượng thay vì một con người.

Rất nhiều nghệ sĩ chỉ nhận ra mình đã bán linh hồn khi không còn khả năng quay lại làm người bình thường. Càng nổi tiếng, càng ít người dám nói thật, ít người dám phản biện, bởi sự nghiệp, quyền lợi, và cả nỗi sợ bị loại khỏi hệ thống. Ở trung tâm của danh tiếng, nghệ sĩ lại thường là người bị cô lập nhất.

Những nghệ sĩ chấp nhận đi chậm hơn và không đánh mất chính mình về lâu dài thường giữ được sự toàn vẹn nội tâm. Họ giữ quyền kiểm soát hình ảnh và sáng tạo, kể cả khi họ phải bỏ lỡ cơ hội được chú ý tức thời. Họ đặt ra những ranh giới rõ ràng với công ty quản lý và truyền thông, hiểu rằng không phải mọi yêu cầu đều cần được đáp ứng. Và quan trọng hơn cả, họ xem sức khỏe tinh thần là một dạng tài sản cần được bảo vệ chứ không phải một điểm yếu cần che giấu. Những nghệ sĩ này hiểu rất rõ sự nghiệp có thể lên, có thể xuống, có thể mất rồi lại xây lại. Nhưng một khi linh hồn đã bị thay thế, không có hợp đồng hay danh tiếng nào đủ lớn để chuộc lại nó.

Adele là trường hợp hiếm hoi nhận ra nguy cơ và chọn không bán linh hồn. Adele đã từ chối lời đề nghị chuyến lưu diễn kéo dài trị giá 200 triệu đô la, thay vào đó, cô chọn tạm dừng hoạt động âm nhạc trong một thời gian dài để ưu tiên gia đình. Cô bày tỏ cần một khoảng thời gian nghỉ ngơi để tận hưởng cuộc sống, nhấn mạnh mong muốn tránh xa những áp lực liên tục của sự nổi tiếng.

“Tôi không thích nổi tiếng… Tôi nhớ mọi thứ về con người mình trước khi trở thành người nổi tiếng,” Adele từng nói.

Adele trò chuyện trên podcast Q with Tom Power tại Los Angeles, California, ngày 19/11/2021. Ảnh: Q with Tom Power

Các tập đoàn giải trí không bao giờ phản hồi các cáo buộc nghệ sĩ bán linh hồn mà chỉ im lặng và để truyền thông xử lý. Giới điều hành hiểu rõ cần giữ nghệ sĩ trong trạng thái bị bàn tán để duy trì độ nóng mà không làm gì để bảo vệ nghệ sĩ khỏi những suy đoán này, bởi vì nghệ sĩ càng bị huyền thoại hóa, càng tăng độ chú ý miễn phí và khó rút lui, từ đó mang lại lợi nhuận cho hệ thống. Câu chuyện “bán linh hồn” cũng khiến thành công trông như phép màu và thất bại trông như trừng phạt, che khuất cơ chế bóc lột rất thực phía sau.

Bán linh hồn không cần đến thế lực siêu nhiên đen tối nào. Nó là một cách nói thẳng thắn về cái giá của việc tồn tại trong một ngành công nghiệp không khoan nhượng. Và điều đáng sợ nhất là bạn có thể đánh đổi tất cả mà không hề nhận ra khoảnh khắc mình bắt đầu. Với những nghệ sĩ trẻ đang bước vào nghề, lời cảnh báo không nằm ở việc tránh xa biểu tượng quỷ dữ, mà ở việc lắng nghe khoảnh khắc khi bạn phải nói “có” trong khi sâu bên trong đang gào lên “không”. Đó mới là lúc bạn cần dừng lại vì ánh đèn sân khấu không đáng để đổi lấy thứ duy nhất làm bạn trở thành con người.