Những Cái Chết Đột Ngột Phơi Lộ Bản Chất Khốc Liệt Của Quyền Lực Nga

Hàng loạt cái chết bất thường trong giới doanh nhân và quan chức Nga mở ra một bức tranh u tối về cách quyền lực ứng xử với sự phản kháng.

Ảnh minh họa bởi NKI.

Có những bản tin về những cái chết bí ẩn với tiêu đề ngắn ngủi hiện lên rồi trôi đi sạch sẽ như những dòng chữ được lập trình để không gợi thêm câu hỏi. Báo chí đưa tin rồi đóng lại nhanh đến mức chẳng ai còn thời gian để ngạc nhiên.

Nhưng nếu dừng lại chậm hơn thói quen vốn đã quá thành thục, ta sẽ nhận ra có điều gì đó không khớp. Khi đặt cạnh nhau, những cái chết ấy không còn là những tai nạn rời rạc. Chúng giống những mảnh phim khi ghép lại bỗng hé ra một thứ ánh sáng nhòe nhưng đủ khiến ta rùng mình. Những khoảng trống mà không ai giải thích tạo thành một cảm giác âm ỉ có thứ gì đó đang được che đi.

Liệu những cái chết ấy có thực sự là ngẫu nhiên hay chúng đang kể một câu chuyện khác?

Từ những dấu vết khó hiểu trên mặt đất lạnh, từ những câu chuyện bị đẩy xuống dòng cuối của bản tin, hiện lên dần chân dung của một nước Nga khác. Một nước Nga nơi bóng đêm có trọng lượng, nơi sự biến mất của một con người đôi khi lại nói nhiều hơn cả trăm phát biểu chính thức.

Những con số mà báo chí nước ngoài lặp lại về những nhân vật kinh tế, quản lý, lãnh đạo được tìm thấy chết trong hoàn cảnh đáng ngờ kể từ khi cuộc xâm lược Ukraine bắt đầu không chỉ là thống kê khô khan; chúng là tín hiệu cho thấy có một mô thức. Một bài tổng hợp nêu con số ít nhất 102 vụ kể từ năm 2022, liệt kê đủ loại hoàn cảnh như rơi từ cửa sổ, treo cổ, súng, chất độc lạ, thi thể bị chặt đầu. Hầu hết các vụ đều đi kèm với tuyên bố điều tra ban đầu khá vội vàng rằng đó là “tự tử” hoặc “tai nạn”. Bản thân con số này thay đổi theo cách chọn lọc trường hợp, nhưng sự lặp lại hình thái làm cho câu hỏi về căn nguyên trở nên khó né tránh.

Để hiểu rõ hơn, ta phải làm quen với những gương mặt xuất hiện trong các bản tin. Họ không phải là nhà lãnh đạo đối lập kiểu cổ điển hay nhà báo đối kháng; phần nhiều là những người nằm trong mạng lưới quyền lực kinh tế — giám đốc các công ty năng lượng, hóa chất, phân bón, xây dựng, lãnh đạo doanh nghiệp từng làm ăn với nhà nước, hoặc là quan chức địa phương có quyền phân bổ hợp đồng. Vai trò chung của họ là nắm giữ tài khoản, hợp đồng, hợp đồng phụ, nguồn ngoại tệ, kênh chi tiêu ít được minh bạch. Khi hệ thống dựa vào các kênh “ngoài sổ sách” để tài trợ cho những chương trình nằm ngoài kiểm soát công khai — nhất là chi tiêu quân sự hay các hoạt động tình báo — thì người giữ “chìa khóa” ấy vừa có sức mạnh vừa bị đặt vào vị trí cực kỳ dễ tổn thương. Việc một số người trong nhóm này chết trong hoàn cảnh bất thường không thể được coi là chuyện ngẫu nhiên đơn thuần; nó đặt lại câu hỏi về ai được hưởng lợi, ai cảm thấy bị đe dọa, và ai sẵn sàng dùng bạo lực như một công cụ bảo vệ quyền lợi.

Một trường hợp đặc biệt xuất hiện từ mùa thu 2022, khi Ravil Maganov, chủ tịch của một trong những tập đoàn dầu lớn nhất nước Nga, được tìm thấy rơi từ cửa sổ bệnh viện ở Moscow. Tin tức lan nhanh và ngay lập tức trở thành một phần của danh sách dài những cái chết bất thường của giới tinh hoa doanh nghiệp Nga kể từ 2022. Dù các nguồn chính thức mô tả hoàn cảnh theo kiểu tự tử, bản cáo của truyền thông độc lập và quốc tế thì đặt câu hỏi về tính bất thường vì sao nhiều vụ lại xảy ra dưới dạng rơi từ cửa sổ? Vì sao camera ở những địa điểm ấy không ghi nhận thao tác nào? Câu hỏi ấy không chỉ là thắc mắc pháp lý; nó trở thành một phép đo về mức độ minh bạch của hệ thống điều tra và truyền thông.

Ngày 25/9/2025, Vitaly Kapustin, doanh nhân kiêm đại biểu địa phương, được tìm thấy treo trên cây trong một khu rừng gần Krasnodar; theo miêu tả truyền thông địa phương và báo cáo của các phương tiện độc lập, dây treo được cố định vào chiếc xe của ông, và có nhân chứng nói rằng tay ông dường như bị buộc sau lưng — một chi tiết khiến nhiều người khó có thể chấp nhận đó là hành vi tự sát thông thường.

“Tôi thấy cao dữ lắm… Một người không thể trèo lên như thế dễ dàng — cây rất cao,” một nhân chứng kể với báo Meduza.

Trong khi cơ quan điều tra địa phương ghi nhận “không có dấu hiệu tội phạm” và phân loại là có thể tự sát, những mâu thuẫn giữa lời kể nhân chứng và thông cáo báo chí khiến nghi vấn về bản chất của cái chết tăng lên. Lần lượt, các tờ báo độc lập thu thập những chi tiết nhỏ — vị trí, khả năng tiếp cận hiện trường, tình trạng camera giám sát — và ghép chúng lại từ lời kể ban đầu đến một lời giải thích chính thức thường ngắn ngủi và thiếu kiểm chứng độc lập.

Thi thể của Vitaly Kapustin, một nghị sĩ thuộc Hội đồng quận Tikhoretsky thuộc vùng Krasnodar của Nga, được tìm thấy treo trên cây. Ông được cho là đã tự tử, trong khi hai tay bị trói ra phía sau lưng, và chiếc xe SUV màu xám của ông đậu gần đó.

Người đọc hiện đại, đặc biệt khán giả trí thức quen thuộc với mạch báo chí quốc tế, sẽ nhận ra mô thức này không chỉ ở một vài vụ lẻ tẻ. Có các trường hợp người ta tìm thấy thi thể bên cạnh khẩu súng và một lá thư tự tử, có những vụ người ta bị phát hiện ở ngoại ô với những dấu hiệu cực kỳ bất thường, có những trường hợp thi thể bị chặt đầu. The Moscow Times đưa tin Alexey Sinitsyn, một giám đốc công ty phân bón, được phát hiện chết gần Kaliningrad với cơ thể bị chặt đầu. Một số vụ khác, như Alexander Tyunin, giám đốc công ty liên quan đến vật liệu quan trọng cho sản xuất, cũng được báo cáo là chết bên cạnh súng và thư tuyệt mệnh, nhưng các chi tiết thường khác nhau giữa các nguồn, và nhiều thông tin cần được xác minh chéo. Việc các vụ này dường như tập trung ở các ngành then chốt gắn chặt với hợp đồng nhà nước và nguồn lực chiến lược như dầu khí, phân bón, xây dựng khiến mối liên hệ giữa quyền lực kinh tế và an toàn tính mạng càng đáng chú ý.

Alexander Tyunin, Giám đốc điều hành của JSC NPK Khimprominzhenering, giải thích trong bức thư tuyệt mệnh rằng ông đã mệt mỏi vì phải chiến đấu với chứng trầm cảm suốt năm năm qua.

Yevgeny Prigozhin, người từng được mệnh danh là “đầu bếp của Putin” vì bắt đầu sự nghiệp từ ngành dịch vụ ăn uống dành cho các cơ quan nhà nước, đã trở thành một trong những nhân vật quyền lực gây tranh cãi nhất thời hậu Soviet. Ông sáng lập ra Wagner Group, một lực lượng lính đánh thuê tư nhân từng tham chiến ở Ukraine, Syria, Libya và nhiều nơi khác, đóng vai trò như một công cụ phục vụ lợi ích chiến lược của Điện Kremlin.

Tháng 23/8/2023, trên hành trình từ Moscow đến Saint Petersburg, chiếc máy bay tư nhân Embraer Legacy 600 chở Prigozhin cùng 9 người khác, bao gồm các cận vệ và cộng sự thân cận của ông như Dmitry Utkin và Valery Chekalov, rơi xuống gần làng Kuzhenkino ở tỉnh Tver Oblast, khiến tất cả những người trên khoang thiệt mạng. Chính quyền Nga xác nhận danh tính các nạn nhân bằng xét nghiệm DNA sau vụ tai nạn.

Ngay sau đó, thông tin về nguyên nhân tai nạn được phủ một lớp bí ẩn. Giới chức Nga nói chiếc máy bay gặp tai nạn, nhưng giới phân tích phương Tây trích lời các quan chức Mỹ cho rằng có khả năng đã xảy ra một vụ nổ trên máy bay, hoặc có hành vi cố ý làm hỏng máy bay, khiến nó nổ giữa không trung. Họ gọi đây là một thông điệp không lời nhằm vào những ai dám chống đối quyền lực.

Cái chết xảy ra đúng hai tháng sau khi Prigozhin dẫn đầu một cuộc nổi loạn vũ trang ngắn ngủi chống lại Bộ Quốc phòng Nga, tiến sâu tới gần Moscow trước khi được thuyết phục rút lui. Kể từ sau cuộc nổi dậy ấy, dù chưa bị trừng phạt, mạng sống của ông đã rơi vào tình cảnh vô cùng mong manh. Nhiều nhà phân tích coi ông như “người đã chết”.

Trong lúc phương Tây và truyền thông quốc tế đặt câu hỏi về mức độ liên quan của Điện Kremlin, giới chức Nga nhanh chóng bác bỏ mọi cáo buộc. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov gọi những nghi ngờ này “xuất phát từ đồn đoán phương Tây và hoàn toàn dối trá.” Tuy vậy, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và nhiều chính trị gia quốc tế nói rằng “mọi người đều biết ai phải chịu trách nhiệm.”

Yevgeny Prigozhin, người đứng đầu tập đoàn lính đánh thuê Wagner, nằm trong số 10 người thiệt mạng trong vụ tai nạn máy bay gần làng Kuzhenkino, Nga, ngày 23/8/2023. Ảnh: Anatoly Maltsev

Trong khi cái tên Prigozhin chiếm trang nhất toàn cầu, một vụ việc khác diễn ra ở Moscow vào tháng 6/2024 thu hẹp câu chuyện vào một góc tối hơn.

Natalia Larina, một cựu thẩm phán tòa Tagansky, sau hơn 15 năm xét xử nhiều vụ án nổi tiếng liên quan đến các nhà hoạt động đối lập và các vụ án chính trị, đã nghỉ hưu sáu tháng trước khi bị phát hiện ngã từ cửa sổ cao của một tòa chung cư.

Truyền thông Nga dẫn lời rằng Larina đã để lại một bức thư và cái chết được ban đầu được ghi nhận là tự tử. Nhưng bối cảnh xung quanh cái chết lại gợi ra nhiều nghi vấn. Trước khi qua đời, Larina bị lừa đảo qua điện thoại bởi những kẻ mạo danh đồng nghiệp cũ, nói rằng tài khoản ngân hàng của bà đang bị đe dọa chuyển tiền để “hỗ trợ lực lượng Ukraine”. Bị lừa chuyển khoảng một triệu ruble sang một tài khoản khác, bà cảm thấy bị phản bội và hoảng loạn.

Larina từng xử nhiều vụ án có tầm ảnh hưởng, như vụ xét xử nghệ sĩ đối lập Pyotr Pavlensky vào năm 2015, người đã gây chú ý bằng hành động đốt cửa trụ sở cơ quan an ninh FSB để phản kháng chính trị. Bà cũng từng xử những vụ liên quan đến các nhóm cực đoan như Đảng Bolshevik Quốc gia. Nhân vật này không chỉ là một thẩm phán bình thường; bà từng xuất hiện tại ngã rẽ của những cuộc xung đột giữa nhà nước và người biểu tình chính trị.

Cái chết của Larina được đưa tin nhẹ nhàng như một bi kịch cá nhân do hoảng loạn sau khi bị lừa đảo. Nhưng trong bối cảnh nhiều thẩm phán và quan chức Nga đã qua đời một cách bất thường gần đây, liệu cái chết này có hoàn toàn là kết quả của cú sốc tài chính, hay phản ánh sự sợ hãi và áp lực lớn hơn đè lên những người từng đại diện cho luật pháp trong một hệ thống mà luật pháp và quyền lực chính trị hòa làm một?

Khi các chuyên gia nhận xét, họ không phải lúc nào cũng thẳng thừng kết luận rằng Điện Kremlin trực tiếp ra lệnh cho từng vụ. Sự khác nhau giữa một mệnh lệnh có bằng văn bản từ trung ương và một tác động hệ thống thông qua sợ hãi, áp lực phe nhóm, hay đấu đá nội bộ là điều cần phân biệt.

“Sự phi lý trong những cái chết này chính là thông điệp. Chúng không được dàn dựng để trông giống như tự sát hay chết tự nhiên. Thông điệp là khi bị phát hiện, những điều tồi tệ sẽ xảy ra với anh,” Peter Doran, nhà nghiên cứu thuộc Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ, đã nêu một luận điểm đáng chú ý.

Lời này không phải bằng chứng pháp y, nhưng là lời giải thích về mục đích không phải lúc nào cũng cần một mệnh lệnh rõ ràng; đôi khi việc dựng lên những vụ tự sát ngoạn mục đủ để gieo rắc im lặng.

Để ghép nối các mảnh vụ việc với một cơ chế rộng hơn, cần xét tới bối cảnh ngân sách và tài chính của nước Nga hiện nay. Nhiều nghiên cứu và phân tích độc lập cho thấy một phần đáng kể các khoản chi của chính phủ Nga được xếp loại “bí mật” hoặc được chuyển qua các kênh không công khai, đặc biệt là chi tiêu quốc phòng và những khoản liên quan. Một báo cáo của Carnegie Endowment chỉ ra rằng khoảng 25% mục trong ngân sách có thể được coi là phân loại, trong khi các nguồn khác ước tính rằng phần chi cho các dịch vụ an ninh, quốc phòng và các quỹ bí mật chiếm tỉ trọng lớn trong ngân sách 2025. Khi một hệ thống kinh tế phụ thuộc vào các kênh tài chính không minh bạch, sẽ có những cá nhân được giao phó quản lý nguồn quỹ, hợp đồng, hoặc kênh vận chuyển tiền mặt mà không có sự giám sát công khai đầy đủ. Khi những người giữ hộ này bị khai thất (hoặc bị nghi ngờ khai thất), hậu quả có thể là những nỗ lực nội bộ để thu hồi tài sản, để trừng phạt, hoặc để khiến họ im lặng bằng mọi giá. Đó là cách mà các xung đột về tiền bạc có thể biến thành xung đột đến tính mạng.

Song song với những phân tích tiền bạc là những phân tích về cấu trúc quyền lực. Nhiều nhà quan sát nhận thấy, kể cả trước cuộc xung đột Ukraine, quyền lực ở Nga vận hành thông qua các mối ràng buộc cá nhân, thông qua các mạng lưới quan hệ thay vì cơ chế thể chế minh bạch và pháp quyền. Trong bối cảnh quốc tế ngày càng cô lập, khi áp lực trừng phạt làm xói mòn các kênh giao tiếp và kinh doanh truyền thống, các phe phái trong giới tinh hoa có thể càng gắn chặt hoặc cạnh tranh dữ dội để giành lại quyền lợi. Anders Åslund và các chuyên gia khác từng lưu ý rằng khi lãnh đạo trung ương dần bị cô lập hoặc khi cơ chế quản trị suy yếu, quyền lực thực tế có thể bị phân rã, dẫn tới đấu đá, tranh giành, và đôi khi bạo lực giữa các phe. Trong kịch bản ấy, người ra lệnh ở mức cao nhất, hoạt động tự phát của phe nhóm, và cả các hành vi cá nhân quyết liệt nhằm bảo vệ lợi ích có thể trở nên khó xác định. Điều quan trọng là hệ quả hàng loạt cái chết bất thường tạo ra một môi trường nơi im lặng, sợ hãi và tự kiểm duyệt trở thành quy ước.

Báo chí độc lập — Meduza, The Moscow Times, Novaya Gazeta, cùng các tờ báo quốc tế như Reuters, The Guardian — đóng vai trò then chốt trong việc thu thập và đối chiếu các trường hợp, phơi bày mô thức, và ghi lại lời nhân chứng. Họ tìm thấy nhiều chi tiết bị lãng quên trong các bản tin của truyền thông nhà nước như tay bị buộc, camera không hoạt động, lá thư có vẻ được dàn xếp, những nhân chứng bị áp lực. Có lẽ đáng chú ý là cách mà các thông cáo điều tra thường kết luận nhanh chóng rằng không có tội phạm, hoặc mô tả theo kiểu “bệnh lý”, “chấn thương tâm lý”, “đột quỵ”, mà không kèm theo công bố giám định pháp y công khai. Sự thiếu minh bạch đó khiến giới điều tra độc lập bên ngoài và cộng đồng quốc tế đặt câu hỏi về tính toàn vẹn của các kết luận chính thức.

Dĩ nhiên, cần lưu ý rằng nghi vấn không phải bằng chứng. Những lời cáo buộc trực tiếp rằng Điện Kremlin thủ tiêu các cá nhân này cần tới bằng chứng như hồ sơ chỉ đạo, lời khai của người thực thi, bằng chứng giám định pháp y độc lập, hoặc tài liệu nội bộ lộ ra quy trình. Trong hầu hết các vụ công khai, những chứng cứ dạng đó hiếm khi xuất hiện. Thay vào đó, thứ công chúng thấy là chuỗi những dấu hiệu lặp lại, mô thức hoàn cảnh, mâu thuẫn trong báo cáo, và bối cảnh động lực tài chính. Những dấu hiệu ấy đủ để khiến giới phân tích và báo chí nghi ngờ, và đủ để làm cho những người còn sống trong cùng tầng lớp quyền lực phải nghĩ hai lần trước khi hé môi. Đây chính là chức năng của hình tượng không cần chứng minh cho mọi vụ việc, chỉ cần cái chết xảy ra theo mô thức để hiệu quả răn đe lan rộng.

Khi đào sâu vào từng vụ, người ta thấy cả những câu chuyện bị bỏ sót, những mảnh đời ít được nhắc tới. Có những trường hợp gia đình nạn nhân phải chạy đi tìm truyền thông nước ngoài để hy vọng nhờ sự chú ý quốc tế đem lại một cuộc điều tra minh bạch hơn. Có những vụ xảy ra ở nước ngoài, đặt ra câu hỏi về an toàn xuyên biên giới đối với những nhân vật từng nghĩ rằng ra nước ngoài là an toàn. Những trường hợp như Roman Starovoit, Sergey Protosenya, và vài cái tên khác có xuất hiện trong các báo nhưng không được giải thích tường tận, khiến danh sách những vụ bí ẩn dài thêm mà không rõ điểm dừng. Các nhà báo điều tra liên tục đòi hỏi công bố các kết luận giám định pháp y, video hiện trường, và hồ sơ ngân hàng để đối chứng với tuyên bố chính thức. Song, những tài liệu đó hiếm khi được cung cấp.

Các nhân viên khiêng thi thể cựu Bộ trưởng Giao thông vận tải Nga Roman Starovoit, người được tìm thấy đã chết do vết thương do súng bắn. Ảnh: Evgeniy Razumniy

Những lời trích dẫn từ chuyên gia và nhân chứng cung cấp không phải là bằng chứng pháp lý, nhưng là những mảnh thông tin mang tính thúc đẩy tư duy. Peter Doran đã mô tả tính phi lý của nhiều vụ như một cách để gửi thông điệp. Một nhân chứng trong vụ Kapustin mô tả độ cao và tình trạng tay bị buộc; các nhà bình luận từng nói rằng ngay cả khi không có mệnh lệnh trung ương bằng văn bản, hệ thống quyền lực có đủ cách để truyền đạt hậu quả của việc không tuân thủ, và đôi khi hậu quả đó là cái chết. Những câu chữ ấy làm sáng tỏ động lực không chỉ trừng phạt, mà dọa nạt để duy trì trật tự.

Khi nói về những chủ đề như vậy, cần cảnh giác với cạm bẫy của xuyên tạc và thuyết âm mưu. Không phải mọi cái chết đều do một chiến dịch có tổ chức, và việc quy mọi vụ việc về một kịch bản đơn giản sẽ làm hỏng cả luận điểm lẫn uy tín. Tuy nhiên, bỏ qua mô thức khi nó xuất hiện cũng là thiếu trách nhiệm. Báo chí và giới học thuật phải hỏi vì sao những vụ việc ấy lại có những điểm chung, vì sao những ngành nghề chiến lược bị ảnh hưởng nặng, vì sao các kết luận điều tra thường thiếu minh bạch. Câu hỏi nghiêm túc không phải luôn là ai ra lệnh, mà còn là tại sao một nền chính trị lại sản sinh ra môi trường nơi các vụ việc như vậy có thể xảy ra và bị bưng bít? Trả lời câu hỏi ấy đòi hỏi xem xét cả cấu trúc quyền lực, cả tình trạng minh bạch ngân sách, cả truyền thống sử dụng bạo lực chính trị trong lịch sử hiện đại của Nga.

Chuỗi các cái chết là lời cảnh báo về hệ quả của quyền lực thiếu trách nhiệm và minh bạch. Khi một phần đáng kể chi tiêu của nhà nước bị phân loại, khi các kênh tài chính phi chính thức hoạt động và khi truyền thông bị kiểm soát hoặc tự kiểm duyệt, hệ thống dễ rơi vào trạng thái nơi người ta giải quyết xung đột bằng các biện pháp ngoài pháp luật. Khi những người giữ chìa khóa tài chính có thể biến mất một cách bí ẩn, thì sự tin cậy — yếu tố sống còn của mọi hệ thống hợp tác kinh tế — bị hủy hoại. Các doanh nhân, dù thân cận hay phụ thuộc vào hệ thống, dần học được rằng an toàn của họ không còn được bảo đảm bởi hợp đồng hay tòa án, mà bởi sự ủng hộ ngầm và sự im lặng.

Giới trí thức, báo chí, và các tổ chức quốc tế cần tiếp tục yêu cầu công bố kết luận giám định pháp y một cách đầy đủ và minh bạch, cho phép điều tra độc lập khi có nghi vấn, bảo vệ nhân chứng và cung cấp không gian an toàn cho người thân nạn nhân để công bố thông tin. Đây không chỉ là đòi hỏi cho công bằng cho những gia đình của người đã mất; đây là yêu cầu cho một nền chính trị mà trong đó quyền lực chịu kiểm soát, chứ không phải kiểm soát bằng nỗi sợ.

Mỗi cái tên trong danh sách các vụ việc là một con người, một gia đình, một mạng lưới đời sống bị đứt gãy. Nhưng trên bình diện chính trị rộng hơn, chúng phản ánh một môi trường nơi sự im lặng đôi khi được mua bằng máu, nơi quyền lực duy trì ổn định bằng cách gieo vào xã hội cảm giác bất an thường trực. Một xã hội để quyền lực vận hành trong bóng tối sẽ đánh mất dần nhân tính, sự tin cậy và tính chính danh của chính nó.