Sinéad O’Connor: Nữ Ca Sĩ Từ Chối Grammy

Ba mươi năm trước, nghệ sĩ người Ireland đã dám nói “không” với biểu tượng tối thượng của ngành công nghiệp âm nhạc.

Sinéad O’Connor trong giai đoạn đầu thập niên 1990, một trong những người đầu tiên công khai từ chối Grammy. Ảnh minh họa: Châu Bá Đăng

Mùa đông năm 1991, New York vận hành như thủ đô không chính thức của ngành công nghiệp âm nhạc phương Tây. Đó là thời kỳ mà MTV có thể biến một nghệ sĩ thành hiện tượng toàn cầu chỉ sau một đêm, khi các hãng đĩa vẫn kiếm được những khoản lợi nhuận khổng lồ từ CD và băng cassette, và khi Grammy được xem như chiếc vương miện tối thượng của nền văn hóa đại chúng. Trong các phòng họp nơi những giám đốc điều hành nâng ly champagne để ăn mừng các kỷ lục doanh số mới, có cảm giác như cỗ máy âm nhạc Mỹ đã tìm ra công thức hoàn hảo cho quyền lực và lợi nhuận. Ít ai trong những căn phòng đó có thể ngờ rằng một nghệ sĩ trẻ đến từ Ireland sắp công khai thách thức chính hệ thống mà họ tin là bất khả xâm phạm.

Và rồi nữ ca sĩ người Ireland Sinéad O’Connor bước vào khung hình với mái đầu cạo trọc xuất hiện như một hình ảnh hoàn toàn đối lập với những gì công chúng mong đợi ở một ngôi sao nhạc pop đầu thập niên 1990; cô không ăn mặc hay cư xử như một ngôi sao nhạc pop và cũng không tạo cảm giác của một người khao khát trở thành ngôi sao nhạc pop. Chính người phụ nữ ấy đã làm điều mà gần như không ai trong ngành công nghiệp âm nhạc dám làm khi công khai nói “không” với Grammy. Điều khiến quyết định đó gây chấn động không phải vì nó đến sau một thất bại hay từ sự cay đắng của một nghệ sĩ bị bỏ rơi, mà bởi nó diễn ra ngay khi Sinéad đang đứng trên đỉnh cao danh vọng, ở thời điểm mà phần lớn nghệ sĩ khác sẽ sẵn sàng làm mọi thứ để được bước lên sân khấu Grammy.

Năm 1990, thế giới bị thôi miên bởi một gương mặt. Không phải bởi những màn vũ đạo được dàn dựng công phu, những hiệu ứng sân khấu choáng ngợp hay những bộ trang phục được thiết kế để thu hút mọi ánh nhìn, mà bởi hình ảnh Sinéad nhìn thẳng vào máy quay trong MV ‘Nothing Compares 2 U’, để cảm xúc hiện lên trần trụi trên khuôn mặt cho đến khoảnh khắc những giọt nước mắt lăn xuống. Chính sự tối giản gần như tuyệt đối ấy đã tạo nên một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng nhất lịch sử MTV. Giọng hát của cô cũng khác biệt với những diva Mỹ đang thống trị sóng phát thanh thời bấy giờ; nó không bùng nổ như một màn pháo hoa mà len vào người nghe như một vết cắt mỏng, lạnh và đau, mang theo những lớp ký ức về Ireland, Công giáo, nghèo đói, tổn thương và sự cô độc. Khi bài hát vươn lên vị trí số một trên các bảng xếp hạng khắp thế giới, ngành công nghiệp âm nhạc nhìn thấy sự xuất hiện của một ngôi sao mới, nhưng Sinéad dường như nhìn thấy một cỗ máy khổng lồ đang vận hành phía sau ánh hào quang, và đó không phải là thứ khiến cô cảm thấy dễ chịu.

“Họ đã tạo ra trong giới nghệ sĩ một sự tôn sùng đối với thành công vật chất.”

Năm 1991, Sinéad nhận được bốn đề cử Grammy, một thành tích mà phần lớn nghệ sĩ chỉ có thể mơ ước trong suốt sự nghiệp của mình. Đối với nhiều người trong ngành công nghiệp âm nhạc, Grammy không chỉ là một giải thưởng mà còn là biểu tượng tối thượng của sự công nhận, là đích đến mà các hãng đĩa sẵn sàng chi hàng triệu đô la để vận động và là chiếc cúp vàng xác nhận rằng một nghệ sĩ đã chính thức bước vào hàng ngũ những người chiến thắng. Thế nhưng Sinéad không nhìn Grammy theo cách đó. Trong khi cả ngành công nghiệp xem Grammy như thước đo thành công, cô lại tỏ ra hoài nghi với chính hệ thống đã tạo ra chúng.

Tháng 2 năm đó, Sinéad gửi một bức thư công khai tới Recording Academy — tổ chức lập ra và trao giải Grammy — để thông báo rằng cô sẽ không tham dự lễ trao giải, đồng thời tuyên bố sẽ không nhận giải ngay cả khi chiến thắng. Quyết định ấy không xuất phát từ hiềm khích cá nhân, cũng không phải vì cô phản đối âm nhạc Mỹ, mà từ niềm tin rằng Grammy đang phản ánh sai bản chất của nghệ thuật.

“Với tư cách là nghệ sĩ, tôi tin rằng chức năng của chúng ta là thể hiện những cảm xúc của nhân loại, là luôn nói lên sự thật và không bao giờ che giấu nó, ngay cả khi chúng ta đang hoạt động trong một thế giới không thích nghe sự thật,” Sinéad viết trong bức thư ngỏ, giải thích lý do không tham dự lễ trao giải. “Tôi tin rằng mục đích của chúng ta là truyền cảm hứng và, theo một cách nào đó, dẫn dắt cũng như chữa lành nhân loại, mà tất cả chúng ta đều là những thành viên bình đẳng.”

Theo Sinéad, giải thưởng ngày càng biến âm nhạc thành một cuộc cạnh tranh được đo lường bằng doanh số, quyền lực và sức ảnh hưởng thương mại thay vì giá trị sáng tạo thực sự, đồng thời khuyến khích ngành công nghiệp tưởng thưởng cho khả năng bán hàng nhiều hơn là chất lượng nghệ thuật.

“Họ chủ yếu công nhận khía cạnh thương mại của nghệ thuật,” cô viết. “Họ chủ yếu tôn trọng những thành công vật chất, bởi đó là lý do chính cho sự tồn tại của họ. Và họ đã tạo ra trong giới nghệ sĩ một sự tôn sùng đối với thành công vật chất bằng cách vinh danh và tôn cao chúng ta khi chúng ta đạt được nó, đồng thời phần lớn phớt lờ những người không đạt được điều đó.”

Cô tiếp tục chỉ trích cách ngành công nghiệp âm nhạc xây dựng hình ảnh ngôi sao như những con người vượt lên trên công chúng.

“Làm sao chúng ta có thể giao tiếp với và giúp đỡ nhân loại khi chính chúng ta đã cho phép mình bị tách khỏi thế giới đó và được đặt lên trên nó?” cô viết tiếp. “Chúng ta đang cho phép bản thân bị miêu tả như thể mình quan trọng hơn, đặc biệt hơn những con người mà lẽ ra chúng ta phải giúp đỡ — thông qua cách chúng ta ăn mặc, những chiếc xe chúng ta di chuyển bằng, sự xa rời thực tại trong các buổi biểu diễn của mình và cả rất nhiều điều chúng ta nói trong âm nhạc.”

Trong bối cảnh phần lớn nghệ sĩ vẫn đang tìm cách được hệ thống công nhận và bước sâu hơn vào vòng tròn quyền lực của nó, việc Sinéad công khai chỉ trích chính hệ thống ấy từ bên trong đã khiến nhiều người xem cô như một kẻ phá rối hơn là một nghệ sĩ đang đưa ra lời cảnh báo.

Recording Academy khi đó phản ứng tương đối kiềm chế.

“Chúng tôi hoan nghênh việc Sinead có quan điểm mạnh mẽ về những vấn đề này và tin rằng niềm tin của cô ấy chỉ làm tăng thêm tính nghiêm túc cho công việc của cô ấy,” Michael Greene, chủ tịch Học viện Thu âm, nói khi được thông báo về quyết định của cô. “Nhưng cô ấy có thể đã sai lầm. Tôi e rằng Sinead có thể không được thông tin đúng đắn về sự khác biệt giữa các khía cạnh thương mại rõ ràng của các cuộc thi độ nổi tiếng so với giải Grammy, được bình chọn bởi cộng đồng sáng tạo.”

Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, Sinéad nhấn mạnh rằng cuộc phản đối của cô không chỉ nhắm vào Grammy.

“Tôi không chỉ trích Grammy một cách riêng biệt,” cô nói. “Tôi đang chỉ trích ngành công nghiệp âm nhạc. Tôi đang chỉ trích những đồng nghiệp của mình, những nghệ sĩ không làm tròn trách nhiệm của họ.”

Đối với Sinéad, vai trò của nghệ sĩ không kết thúc ở phòng thu hay trên sân khấu.

“Mỗi ngày có hàng nghìn đứa trẻ đang chết đói,” cô nói. “Trẻ em bị đánh đập vì những vấn đề của xã hội. Trẻ em bị lạm dụng tình dục và lạm dụng tinh thần. Có những người đang phải sống ngoài đường phố. Đến một lúc nào đó, chỉ ngồi trên ghế và nói rằng ‘Thật kinh khủng’ là không còn đủ nữa.”

Cô tin rằng những người làm âm nhạc sở hữu một vị trí đặc biệt trong đời sống xã hội và vì thế cũng mang theo những trách nhiệm đặc biệt.

“Các nhạc sĩ có khả năng giúp chữa lành căn bệnh này,” cô nói. “Nhưng tôi cho rằng 90% nghệ sĩ trong ngành công nghiệp âm nhạc đã thất bại trong trách nhiệm đó.”

Quyết định của Sinéad không xuất hiện trong một sớm một chiều. Trước đó, cô vẫn tham gia các sự kiện lớn của ngành công nghiệp âm nhạc, bao gồm lễ trao giải MTV Video Music Awards tại Los Angeles và American Music Awards.

“Tôi ký hợp đồng thu âm khi mới 17 tuổi, và phải mất từng ấy thời gian để thu thập đủ thông tin, suy nghĩ về nó và đi đến một quyết định,” cô thừa nhận rằng cô cần nhiều năm để đi đến kết luận của mình. “Hành động này đại diện cho quyết định đó. Tôi sẽ không thể đi đến kết luận này nếu trước đó tôi không trực tiếp tham gia vào những điều mà ngày nay tôi đang lên tiếng chỉ trích.”

Trong cách nhìn của Sinéad, việc từng là một phần của hệ thống không làm suy yếu lập luận của cô; ngược lại, đó chính là điều khiến cô tin rằng mình hiểu hệ thống ấy từ bên trong.

Khi Sinéad được xướng tên chiến thắng ở hạng mục Trình diễn nhạc Alternative xuất sắc nhất với album ‘I Do Not Want What I Haven’t Got’, chiếc Grammy vẫn được trao dù chủ nhân của nó không có mặt trong khán phòng để nhận lấy. Một nghệ sĩ được đề cử ở bốn hạng mục đã công khai từ chối biểu diễn, từ chối tham dự và cuối cùng từ chối luôn cả giải thưởng mà mình vừa giành được. Mặc dù đã có những nghệ sĩ khác tuyên bố ý định không nhận giải, Sinéad vẫn là người duy nhất từng được xướng tên là người chiến thắng.

Ngày nay, những lời chỉ trích nhắm vào Grammy đã không còn xa lạ. Nghệ sĩ thường xuyên đặt câu hỏi về tính minh bạch của quá trình đề cử và bầu chọn, người hâm mộ liên tục tranh luận về sự thiên vị giữa các thể loại, trong khi những cuộc thảo luận liên quan đến chủng tộc, giới tính và cấu trúc quyền lực bên trong Recording Academy gần như xuất hiện sau mỗi mùa giải thưởng. Nhìn lại từ hiện tại, điều đáng chú ý không nằm ở việc những tranh cãi ấy tồn tại, mà ở chỗ Sinéad đã công khai đặt ra nhiều câu hỏi tương tự từ đầu thập niên 1990, rất lâu trước khi việc chỉ trích Grammy trở thành một chủ đề được thảo luận rộng rãi.

Những người lên tiếng đầu tiên hiếm khi được tưởng thưởng ở thời điểm họ cất tiếng nói. Họ thường bị chế giễu, bị xem là cực đoan hoặc bị coi như những kẻ phá rối đang cố làm hỏng một hệ thống mà phần lớn công chúng vẫn còn tin tưởng. Khi Sinéad công khai từ chối Grammy vào năm 1991, nhiều người nhìn thấy một nghệ sĩ bất mãn đang tự phá hoại sự nghiệp của mình. Trong bối cảnh truyền thông và các thiết chế văn hóa vẫn giữ vai trò những người gác cổng quyền lực, việc từ chối giải thưởng danh giá nhất của ngành công nghiệp âm nhạc bị xem gần như một sự xúc phạm.

Nếu cùng hành động ấy diễn ra vào năm 2026, phản ứng có lẽ sẽ rất khác. Công chúng ngày nay đã quen với việc chất vấn các tổ chức quyền lực, từ các giải thưởng nghệ thuật, nền tảng streaming cho đến những tập đoàn truyền thông toàn cầu. Một nghệ sĩ tuyên bố tẩy chay Grammy vẫn sẽ gây tranh cãi, nhưng nhiều khả năng sẽ nhận được sự đồng cảm và ủng hộ đáng kể thay vì bị xem là một kẻ phá rối đơn thuần. Điều đó không có nghĩa Sinéad sẽ được tất cả mọi người yêu mến nếu cô làm điều tương tự trong hiện tại, nhưng rất có thể cô sẽ không còn phải đứng một mình.

Ba thập niên đã trôi qua nhưng nhiều vấn đề mà cô từng nêu ra vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Điều trớ trêu là những lập luận từng khiến cô trở thành nhân vật gây tranh cãi nay lại xuất hiện thường xuyên trong các cuộc thảo luận chính thống về âm nhạc và quyền lực. Có lẽ đó là số phận quen thuộc của những người đi trước đám đông: họ hiếm khi được lịch sử đối xử công bằng ở thời điểm mình lên tiếng, và sự công nhận thường chỉ đến nhiều năm sau, khi những gì họ từng nhìn thấy cuối cùng cũng trở nên hiển nhiên đối với mọi người khác.

Lịch sử âm nhạc và văn hóa đại chúng đầy những nhân vật như vậy. Khi John Lennon công khai phản đối chiến tranh Việt Nam đầu thập niên 1970, ông bị theo dõi bởi chính quyền Mỹ, bị nhiều đài phát thanh tẩy chay và bị một bộ phận công chúng xem là phản quốc. Nhiều thập niên sau, những phát biểu đó lại được nhìn nhận như một phần quan trọng trong truyền thống phản chiến của âm nhạc hiện đại.

Khi The Chicks chỉ trích Tổng thống George W. Bush trước cuộc chiến Iraq năm 2003, hậu quả đến gần như ngay lập tức. Các đài phát thanh nhạc đồng quê loại bỏ bài hát của họ, hàng nghìn đĩa CD bị đập bỏ công khai và sự nghiệp của nhóm lao đao trong nhiều năm. Sau này, khi cuộc chiến Iraq trở thành một trong những quyết định gây tranh cãi nhất lịch sử đối ngoại Mỹ hiện đại, câu chuyện của họ được nhìn nhận khác hẳn.

Ngay cả những nghệ sĩ như The Weeknd hay Frank Ocean có thể chỉ trích Grammy mà vẫn nhận được sự đồng cảm đáng kể từ người hâm mộ. Một phần là vì họ đứng trên vai của những người đã hứng chịu làn đạn đầu tiên trước đó.

Trong suốt sự nghiệp của mình, Sinéad liên tục công khai thách thức các hãng đĩa, giới truyền thông, các chính trị gia, Giáo hội, những chuẩn mực giới tính đương thời và đôi khi cả chính những người yêu mến mình. Trong một ngành công nghiệp vốn được xây dựng trên tính dễ đoán và khả năng kiểm soát hình ảnh, Sinéad giống như một cơn bão không bao giờ đi theo quỹ đạo mà người khác mong đợi. Không ai có thể chắc chắn ngày mai cô sẽ nói gì hay làm gì, và chính sự khó lường ấy khiến nhiều người trong ngành cảm thấy bất an. Thế nhưng cũng chính điều đó đã tạo nên giá trị nghệ thuật của cô. Sinéad không vận hành như một thương hiệu được thiết kế để tối đa hóa sức hút đại chúng, cũng không giống một sản phẩm được xây dựng bởi các chiến dịch tiếp thị tinh vi. Cô xuất hiện trước công chúng như một con người thực sự, với tất cả sự phức tạp, mâu thuẫn, tổn thương và tinh thần không chấp nhận khuất phục trước những kỳ vọng mà người khác áp đặt lên mình.

Nếu cuộc tẩy chay Grammy khiến ngành công nghiệp âm nhạc cảm thấy khó chịu thì những gì xảy ra vào năm 1992 còn đẩy Sinéad vào một cơn bão tranh cãi lớn hơn nhiều. Trong một buổi phát sóng trực tiếp của ‘Saturday Night Live’, cô xé bức ảnh của Giáo hoàng John Paul II trước hàng triệu khán giả truyền hình, tạo nên một trong những khoảnh khắc gây sốc nhất lịch sử văn hóa đại chúng Mỹ. Khán giả phản ứng la ó, các đài truyền hình và giới truyền thông phản ứng dữ dội, còn nhiều chính trị gia công khai lên án hành động của cô. Chỉ trong thời gian ngắn, sự nghiệp của Sinéad phải hứng chịu những hậu quả nghiêm trọng đến mức nhiều người tin rằng cô đã tự hủy hoại tương lai của chính mình. Tuy nhiên, nhiều năm sau, khi các vụ bê bối lạm dụng trong Giáo hội Công giáo dần được phanh phui và trở thành chủ đề điều tra trên phạm vi toàn cầu, cách nhìn nhận về sự kiện ấy bắt đầu thay đổi. Một câu hỏi ngày càng được nhắc đến nhiều hơn: điều gì sẽ xảy ra nếu Sinéad đã nhìn thấy một vấn đề mà phần còn lại của xã hội khi đó chưa sẵn sàng đối diện? Đó cũng là câu hỏi từng xuất hiện trong cuộc tranh luận quanh Grammy và nhiều vấn đề khác mà cô lên tiếng, bởi lịch sử đôi khi cho thấy rằng những người gây tranh cãi nhất ở một thời điểm lại có thể là những người nhìn thấy những vết nứt đầu tiên của một hệ thống trước khi phần còn lại của thế giới nhận ra chúng.

Lịch sử âm nhạc thường được kể thông qua những người chiến thắng, những album bán được hàng triệu bản, những đêm Grammy rực rỡ ánh đèn, những vị trí quán quân trên bảng xếp hạng và những con số được dùng để đo lường thành công. Thế nhưng đôi khi, những nhân vật để lại dấu ấn sâu sắc nhất lại không phải là những người đứng giữa sân khấu nhận lấy sự tán dương của đám đông, mà là những người lựa chọn bước ra khỏi nó. Sinéad không thay đổi Grammy, không lật đổ ngành công nghiệp âm nhạc và cũng không tạo ra một phong trào phản kháng đủ lớn để làm rung chuyển toàn bộ hệ thống. Điều cô để lại là một tiền lệ mang tính biểu tượng hơn nhiều: tiền lệ rằng một nghệ sĩ có thể từ chối quyền lực ngay cả khi quyền lực đang mở rộng vòng tay chào đón mình, rằng thành công không nhất thiết phải đồng nghĩa với sự phục tùng những thiết chế có khả năng ban phát sự công nhận, và rằng đôi khi hành động cấp tiến nhất không phải là bước lên sân khấu để nhận một giải thưởng, mà là quyết định không bước lên sân khấu đó ngay từ đầu.

Ba mươi năm sau, thế giới âm nhạc đã thay đổi theo những cách mà ít ai có thể hình dung vào đầu thập niên 1990. Đĩa CD, từng là biểu tượng của một thời kỳ bùng nổ thương mại, gần như biến mất khỏi trung tâm của ngành công nghiệp; MTV không còn giữ vị thế định hình văn hóa đại chúng như trước; còn các nền tảng streaming đã trở thành lực lượng thống trị cách âm nhạc được phân phối, tiêu thụ và xếp hạng. Tuy nhiên, bất chấp những thay đổi về công nghệ và mô hình kinh doanh, những câu hỏi mà Sinéad từng đặt ra vẫn chưa mất đi tính thời sự. Ai là người có quyền quyết định điều gì được xem là nghệ thuật? Ai có quyền công nhận giá trị của nghệ thuật đó? Liệu doanh số, lượt nghe và những con số thống kê có phải thước đo cuối cùng của thành công, hay âm nhạc vẫn còn mang trong mình những giá trị không thể được tính toán hoàn toàn bằng thị trường và dữ liệu?

Sau khi Sinéad qua đời năm 2023, chính Recording Academy đã đưa cô vào phần Tưởng nhớ của lễ trao giải Grammy 2024. Ca sĩ Annie Lennox đã trình diễn ‘Nothing Compares 2 U’ để tưởng nhớ Sinéad trong một trong những khoảnh khắc xúc động nhất đêm trao giải. Recording Academy cũng công khai thông báo về màn tri ân này trước chương trình và xếp Sinéad cùng những biểu tượng âm nhạc lớn như Tony Bennett và Tina Turner trong phần tưởng niệm chính thức.

Câu chuyện của Sinéad O’Connor chưa bao giờ thực sự thuộc về quá khứ. Nó giống một lá thư được gửi tới tương lai từ thời điểm mà rất ít người muốn lắng nghe những điều cô nói, một lời nhắc rằng phía sau những chiếc cúp vàng, những tấm thảm đỏ và những bài phát biểu đầy cảm xúc luôn tồn tại một cuộc xung đột lâu đời hơn nhiều giữa nghệ thuật và quyền lực, giữa giá trị sáng tạo và những thiết chế có quyền quyết định điều gì sẽ được công nhận. Trong khoảnh khắc từ chối Grammy, Sinéad không chỉ từ chối một giải thưởng; cô đang đưa ra lựa chọn của riêng mình trong cuộc xung đột đó. Dù người ta có đồng ý với cô hay không, lịch sử cho thấy cô đã chọn đứng về phía nghệ thuật, chấp nhận đánh đổi bằng một cái giá mà rất ít nghệ sĩ ở vị trí của mình sẵn sàng trả.